Μεικτή ταυτότητα

Τα ελληνιστικά βασίλεια διοικούσαν πολυεθνικούς και πολυπολιτισμικούς πληθυσμούς. Για τη
διοίκηση αυτών των βασιλείων απαιτούνταν άνθρωποι που ήταν σε θέση να συνδυάσουν την
ελληνική γλώσσα και τις ελληνικές πολιτισμικές πρακτικές με τις τοπικές γλώσσες και τις τοπικές πολιτισμικές πρακτικές, ώστε να έρχονται σε επικοινωνία με τους διάφορους πληθυσμούς, τις διάφορες ομάδες, τους διάφορους πολιτισμούς εντός των ελληνιστικών βασιλείων. Αυτή η συνθήκη ονομάζεται μεικτή ταυτότητα.

Είτε πρόκειται για την κρατική γραφειοκρατία, για τη στρατιωτική ιεραρχία, για τους ιερείς των μεγάλων ναϊκών συγκροτημάτων, είτε, σε τοπικό επίπεδο, για τους γραφείς και τους αστυνόμους, το αποτέλεσμα της εμφάνισης των ελληνιστικών βασιλείων είναι η δημιουργία νέων πληθυσμιακών ομάδων, που συνδυάζουν στοιχεία τόσο από τον ελληνικό πολιτισμό όσο και από τους διάφορους μη ελληνικούς πληθυσμούς των ελληνιστικών βασιλείων. Τα ελληνιστικά βασίλεια θα χρησιμοποιήσουν μέλη των τοπικών ελίτ σε μία σειρά από ρόλους, και, βεβαίως, τα μέλη αυτών των τοπικών ελίτ, προκειμένου να παίξουν τον ρόλο τους, ταυτόχρονα θα χρειαστεί να υιοθετήσουν διάφορες όψεις και πρακτικές του ελληνικού πολιτισμού.

Ένα πρώτο παράδειγμα είναι αυτό του ιερέα Πετόσιρι από την Αίγυπτο, ο οποίος θα υπηρετήσει
διαδοχικά τους Πέρσες, στην τελευταία περίοδο της περσικής κατοχής στην Αίγυπτο, τον Μεγάλο Αλέξανδρο και στη συνέχεια τον Πτολεμαίο. Ο τάφος του Πετόσιρι συνδυάζει τόσο αιγυπτιακά θέματα στην εικονογραφία του, όσο και ελληνικό στιλ και εικονογραφία στην απεικόνιση κάποιων θεμάτων.

Στο σελευκιδικό βασίλειο βρίσκουμε τον Ανού-Ουμπαλίτ (Anu-uballit), διοικητή-κυβερνήτη της
πόλης Ουρούκ, στον οποίον ο βασιλιάς Αντίοχος Β΄ δίνει το ελληνικό όνομα Νίκαρχος. Ένας άλλος
κυβερνήτης της Ουρούκ, με το ίδιο βαβυλωνιακό όνομα (Ανού-Ουμπαλίτ), θα υιοθετήσει, αυτή τη
φορά, το όνομα Κεφάλων, θα παντρευτεί Ελληνίδα και θα δώσει ελληνικά ονόματα στα παιδιά του.
Βρίσκουμε και στο πτολεμαϊκό και στο σελευκιδικό βασίλειο, την περίπτωση δίγλωσσων διανοούμενων που θα υπηρετήσουν τους Πτολεμαίους και τους Σελευκίδες μονάρχες. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι ο Αιγύπτιος Μανέθωνας και ο Βαβυλώνιος Βήρωσσος, που θα γράψουν κείμενα στην ελληνική γλώσσα, παρουσιάζοντας την ιστορία και τις παραδόσεις, ο καθένας του δικού του πολιτισμού, σε ένα πολύ ευρύτερο ακροατήριο, στα ελληνικά.

Βρίσκουμε, λοιπόν, μέλη των αιγυπτιακών οικογενειών με ελληνικά ονόματα, που κάνουν μεικτούς γάμους με Έλληνες, και που συχνά χρησιμοποιούν τα αιγυπτιακά τους ονόματα σε κείμενα συνταγμένα στη δημοτική (αιγυπτιακή) ή, γενικότερα, στο αιγυπτιακό περιβάλλον, και τα ελληνικά τους ονόματα στο ελληνικό περιβάλλον, στις σχέσεις με το κράτος, τη βασιλική αυλή κ.λπ. Μια οικογένεια από το Εντφού της Αιγύπτου, που είχε τόσο στρατιωτικές όσο και ιερατικές θέσεις, στήνει δίγλωσσες επιτύμβιες στήλες για τα μέλη της, τόσο στα αιγυπτιακά όσο και στα ελληνικά.

Ταυτόχρονα, όμως, με τις επιπτώσεις που είχε πάνω στους Aιγύπτιους και στα μέλη των διαφόρων αιγυπτιακών ελίτ η εμφάνιση των νέων ελληνιστικών βασιλείων, χρειάζεται να λάβουμε υπόψιν ότι οι μετανάστες στην Αίγυπτο δεν είναι μόνο Έλληνες. Είναι και, επίσης, άνθρωποι από άλλες κοινωνίες της Μεσογείου, όπως η Θράκη, η Ιδουμαία και η Ιουδαία, οι οποίοι μεταναστεύουν σε μεγάλους αριθμούς στην Αίγυπτο, και, ταυτόχρονα με τις ταυτότητες και τις πρακτικές που κουβαλούν από τις χώρες προέλευσής τους, έρχονται σε επαφή τόσο με τον αιγυπτιακό πολιτισμό όσο και με τον ελληνικό πολιτισμό των αρχουσών ελίτ των νέων ελληνιστικών κρατών.

Αυτό σημαίνει ότι Θράκες και Ιδουμαίοι, για παράδειγμα, μπορεί να κατηγοριοποιούνται ως Έλληνες. Αυτό σημαίνει ότι μαθαίνουν να γράφουν στα ελληνικά. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι δύο Άραβες στη Μέμφιδα, ο Μυρουλλάς και ο Χαλβάς, που γράφουν στον αδερφό τους, Δακούτι, στα ελληνικά. Δεν γράφουν στη δική τους γλώσσα, αλλά στην ελληνική, που έχει γίνει η lingua franca ενός ελληνιστικού βασιλείου όπως η πτολεμαϊκή Αίγυπτος.

Επίσης οι Θράκες και οι Ιδουμαίοι υιοθετούν ελληνικά ονόματα. Έχουμε μία σειρά από επιγραφές που καταγράφουν διαδοχικές γενιές Ιδουμαίων: το 44% των πατεράδων φέρει ελληνικά ονόματα, ενώ το 88% των παιδιών, η συντριπτική πλειοψηφία δηλαδή, έχει υιοθετήσει ελληνικά ονόματα, οπότε, σε ονομαστικό επίπεδο, υπάρχει ένας γρήγορος εξελληνισμός. Ταυτόχρονα συμμετέχουν σε πρακτικές που είναι στενά συνδεδεμένες με τον ελληνικό πολιτισμό, όπως είναι οι αθλητικοί αγώνες.

Επομένως, τόσο σε επίπεδο Αιγυπτίων, όσο και επίπεδο μεταναστών πέρα από τον ελλαδικό χώρο, η δημιουργία των ελληνιστικών βασιλείων και η επιθυμία σημαντικών ομάδων να συμμετέχουν στις ελίτ των ελληνιστικών βασιλείων οδηγούσε από τη μία μεριά στον εξελληνισμό, από την άλλη στη διατήρηση μιας διπλής ταυτότητας, τόσο αιγυπτιακής όσο και ελληνικής, ή τριπλής (θρακικής, ελληνικής και αιγυπτιακής).

Φυσικά αυτό δεν είχε συνέπειες μόνο για τους Αιγύπτιους και τους Θράκες ή τους Ιδουμαίους, αλλά είχε συνέπειες και για τους Έλληνες μετανάστες στην Αίγυπτο. Σε μεγάλο βαθμό οι Έλληνες μετανάστες στην Αίγυπτο δεν θα πάρουν γυναίκες μαζί τους, οπότε ένας μεγάλος αριθμός τους θα παντρευτεί γυναίκες από την Αίγυπτο και, ως εκ τούτου, μέσα από αυτούς τους μεικτούς γάμους, θα ανοίξει και εκεί μία διαδικασία δημιουργίας διπλών ταυτοτήτων που συνδυάζουν ελληνικά και αιγυπτιακά στοιχεία.

Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή ενός αξιωματικού του ιππικού, με το όνομα Δρύτων, που θα βρεθεί στην αιγυπτιακή πόλη Πάθυρις, θα παντρευτεί μία ντόπια γυναίκα, που προερχόταν κι αυτή από έναν μεικτό γάμο Ελλήνων και Αιγυπτίων, και τα παιδιά τους θα διατηρήσουν την κατηγοριοποίηση ως Έλληνες, αλλά από την άλλη, στις περισσότερες όψεις της ζωής τους, θα υιοθετήσουν αιγυπτιακές πρακτικές. Είναι χαρακτηριστικό το πώς Έλληνες, συχνά παιδιά από μεικτούς γάμους, διατηρούν ελληνικά ονόματα, αλλά ταυτόχρονα να συμμετέχουν σε αιγυπτιακές λατρείες.