Το ρωμαϊκό πορτραίτο

Η πιο δημιουργική μορφή πλαστικής των αυτοκρατορικών χρόνων αντιπροσωπεύεται από το γλυπτό πορτραίτο, που ήταν ήδη γνωστό στους Ρωμαίους κατά την περίοδο της ελεύθερης πολιτείας. Το ρωμαϊκό πορτραίτο είχε αρχικά ένα εντελώς ιδιότυπο χαρακτήρα. Σχετιζόταν με τα ταφικά έθιμα και αποτελούσε την εικόνα νεκρού -πρώτα μόνο πατρικίου, αργότερα και πληβείου- και η θέση του ήταν μέσα στο οικιακό ιερό. Οι φυσιογνωμικές ιδιορρυθμίες του προσώπου αποδίδονταν με διεξοδικότητα, ενώ η έκφρασή του ήταν εκείνη που θα ταίριαζε σε έναν ενάρετο Ρωμαίο πολίτη. Την παλαιά αυτή παράδοση ήρθε να τονώσει με νέους γόνιμους χυμούς η ελληνιστική τέχνη. Έτσι δίπλα στα παραδοσιακά πορτραίτα με τα ρυτιδιασμένα πρόσωπα, τα σακκουλιασμένα μάτια δημιουργούνται τον 1ο π.Χ. αιώνα άλλα που χαρακτηρίζονται από ένα πολύ πιο συγκρατημένο ρεαλισμό συγχρόνως όμως και από πολύ πιο δυνατές και εκφραστικές πλαστικές φόρμες.

Το αυτοκρατορικό πορτραίτο δεν αποσκοπεί να αποδώσει πιστά τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά του εικονιζόμενου ή να εκφράσει τον αληθινό εσωτερικό του κόσμο. Αντίθετα, είναι προϊόν μιας αυλικής τέχνης που έχει σαν κύριο στόχο να παρουσιάσει τον αυτοκράτορα έτσι όπως τα απαιτεί το πολιτικό του πρόγραμμα. Τα ατομικά χαρακτηριστικά παίζουν εδώ ένα τελείως δευτερεύοντα ρόλο.

Η γλώσσα των συμβόλων είναι τόσο έντονη, ώστε και στοιχεία που εύκολα σήμερα θεωρούμε εικονιστικά υποδηλώνουν στο αυτοκρατορικό πορτραίτο κάτι τελείως διαφορετικό. Οι ρυτίδες στο πρόσωπο λόγου χάρη, δεν φανερώνουν απαραίτητα την προχωρημένη ηλικία του ηγεμόνα αλλά κυρίως την φροντίδα του για τις κρατικές υποθέσεις. Είνα ακόμη χαρακτηριστικό το γεγονός ότι αφορμή για έναν καινούργιο τύπο πορτραίτου αποτελούν ορισμένα συγκεκριμένα γεγονότα του δημόσιου και ιδιωτικού του βίου, όπως η άνοδος στο θρόνο, ο γάμος, η επέτειος της δεκαετίας στην εξουσία, η επίσκεψη στις επαρχίες κλπ. Φυσική συνέπεια όλων ήταν να επιλέγεται με ιδιαίτερη επιμέλεια ο τύπος του αγάλματος που ταιριάζει σε κάθε περίπτωση.

Αρκετοί αυτοκρατορικοί ανδριάντες ανήκουν στον τύπο των τηβεννοφόρων (togati) . Η τήβεννος (toga), το παραδοσιακό ρούχο των Ρωμαίων, κάτι αντίστοχο με το ελληνικό ιμάτιο, χαρακτηρίζει αυτόν που την φορά όχι μόνο ως Ρωμαίο αλλά και ως πολίτη από καλή οικογένεια, προικισμένο με όλες τις αρετές του Ρωμαίου, με υψηλό φρόνημα και παραδειγματική συνείδηση του καθήκοντος.

Σύμβολο της στρατιωτικής ισχύος του ρωμαϊκού κράτους ήταν οι θωρακοφόροι ανδριάντες. Τόσο ισχυρός είναι ο παράγοντας του συμβολισμού στα μνημεία αυτά, ώστε η προσπάθεια να αποδοθεί η πραγματικότητα μπαίνει σε δεύτερη μοίρα. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας δεν κρατούσε ποτέ δόρυ στην μάχη, στον ανδριάντα όμως εικονίζεται συχνά με δόρυ, που εδώ αποτελεί σύμβολο της στρατιωτικής του δύναμης. Φορέας της αυτοκρατορικής προπαγάνδας που διοχετεύεται μέσα από τα μνημεία αυτά είναι και ο μεγαλοπρεπής θώρακας του ηγεμόνα. Η ευρύχωρη επιφάνειά του δίνει την ευκαιρία να εικονισθούν αλληγορικές παραστάσεις και προσωποποιήσεις της δύναμής του.

Άλλη ιδιότητα με την οποία παρουσιάζεται ο αυτοκράτορα στα μάτια του λαού του είναι η θεϊκή. Υποδύεται σχήμα κάποιο θεού και συνήθως, όπως είναι φυσικό, του Δία, όρθιο με τον αετό στα πόδια ή καθισμένο σε θρόνο. Η αποθέωση του ηγεμόνα είναι γνωστή από τα ελληνιστικά χρόνια. Τώρα όμως γίνεται αντικείμενο συστηματικής φροντίδας και εξυπηρετεί καθαρά την πολιτική σκοπιμότητα των ανακτόρων, την επιβολή της εξουσίας, τη στερέωση της δυναστείας κλπ. Η φιλοδοξία μάλιστα των αυτοκρατόρων τούς κάνει να επιδιώκουν ώστε η απεικόνισή τους να έχει τη μορφή συγκεκριμένων μεγάλων έργων της κλασικής τέχνης. Τέλος υπάρχουν ανδριάντες αυτοκρατόρων που φορούν ελληνικό ένδυμα (ιμάτιο). Πρόκειται για φιλέλληνες, τους γοητευμένους από την ελληνική παιδεία αυτοκράτορες.

Η συχνότερη μορφή πορτραίτου είναι η συνοπτική εικόνα του ατόμου, η προτομή. Στα πρώιμα αυτοκρατορικά χρόνια προτιμάται ιδιαίτερα η προτομή με ελάχιστο τμήμα στήθους, τοποθετημένη ως επίστεψη στον κορμό μιας ερμαϊκής στήλης. Παράλληλα κατασκευάζονται προτομές που στηρίζονται απευθείας πάνω σε κυκλική βάση. Αυτές αποτελούν και τον τύπο που θα επικρατήσει. Η προτομή πιο εύκολη στη κατασκευή και κυρίως λιγότερο δαπανηρή, είναι ο κύριος φορέας του ιδιωτικού πορτραίτου.

Το ιδιωτικό πορτραίτο ακολουθεί κατά κανόνα τις γενικές κατευθύνσεις του αυτοκρατορικού. Το στυλ, η κόμμωση, αλλά καμιά φορά και τα εικονιστικά χαρακτηριστικά αναφέρονται σε εκείνα του ανώτατου άρχοντα. Φορείς του ιδιωτικού πορτραίτου δεν είναι μόνο οι τιμητικοί ανδριάντες αλλά και τα επιτύμβια μνημεία σε μια μεγάλη ποικιλία τύπων: επιτύμβιες στήλες με ολόγλυφες σχεδόν μορφές, προτομές σε κυκλική επιφάνεια (tondo), που περιβάλλεται από πλαίσιο κοσμημένο με κυμάτια ή πλοχμούς, επιτύμβιοι βωμοί με ανάγλυφες προτομές των νεκρών, ανακεκλιμένες μορφές πάνω στο κάλυμμα σαρκοφάγων κλπ.

Με πληροφορίες από: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους