Τέσσερεις παράλληλοι κόσμοι

Τέσσερεις παράλληλοι κόσμοι μας βοηθούν να διακρίνουμε τα πλαίσια μέσα στα οποία λάμβαναν χώρα οι σχέσεις, οι επαφές ανάμεσα σε Έλληνες και Βαρβάρους κατά την αρχαιότητα. Ο όρος «παράλληλοι κόσμοι» υποδηλώνει πλέγματα σχέσεων που έχουν συγκεκριμένα και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που έχουν τη δική τους γεωγραφία, τα δικά τους ιδιαίτερα φαινόμενα, που ο καθένας από αυτούς τους κόσμους συνδυάζει πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές όψεις, αλλά με τον δικό του ιδιαίτερο και διακριτό τρόπο.

Οι τέσσερεις αυτοί παράλληλοι κόσμοι είναι καταρχάς ο κόσμος των δικτύων που διακινούν ανθρώπους, αγαθά, ιδέες και τεχνολογίες. Τα δίκτυα καλύπτουν σταδιακά ολόκληρο τον κόσμο της Μεσογείου, της Μαύρης Θάλασσας και της Εγγύς Ανατολής. Είναι δίκτυα στα οποία μετακινούνται άνθρωποι: έμποροι, ναυτικοί, τεχνίτες, μισθοφόροι, μετανάστες και βεβαίως η πιο ενδιάμεση κατηγορία ανάμεσα σε ανθρώπους και αγαθά που είναι αυτή των δούλων – ανθρώπων που ταυτόχρονα είναι εμπορεύματα. Όσον αφορά τα προϊόντα, τα δίκτυα μετακινούν φυσικά πρώτες ύλες όπως είναι τα μέταλλα, η ξυλεία, το σιτάρι. Μετακινούν επεξεργασμένα φυτικά προϊόντα όπως είναι το κρασί και οι διάφορες ποικιλίες του, τα αρωματικά έλαια. Μετακινούν όμως και ανθρώπινα τέχνεργα όπως είναι η κεραμική, τα χρυσά αντικείμενα και πολλά άλλα αντικείμενα.

Και φυσικά αυτά τα δίκτυα μετακινούν τόσο ιδέες όσο και τεχνολογίες. Συχνά ένα προϊόν μπορεί ταυτόχρονα να μεταφέρει και μια σειρά από ιδέες και τεχνολογίες. Η κατανάλωση του κρασιού θα επεκταθεί σε μεγάλο τμήμα της Μεσογείου, όμως η κατανάλωση ενός προϊόντος πηγαίνει συχνά μαζί με μια σειρά από πολιτισμικές πρακτικές. Το ελληνικό συμπόσιο, όπου οι άνθρωποι καταναλώνουν το νερωμένο κρασί, συνδυάζεται με μία σειρά από αγγεία πόσης και αποθήκευσης του κρασιού, του νερού και άλλων προϊόντων, με μία σειρά από στάσεις που υιοθετούν οι άνθρωποι στη διάρκεια ενός συμποσίου, οπότε η υιοθέτηση της κατανάλωσης του κρασιού από τις κοινότητες της δυτικής Μεσογείου μπορούσε ταυτόχρονα να συνδυαστεί με την υιοθέτηση μιας άλλης σειράς αντικειμένων αλλά και κοινωνικών πρακτικών.

Ο δεύτερος κόσμος μέσα στον οποίο λαμβάνουν χώρα οι σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και Βαρβάρων, είναι ο κόσμος των αποικιών. Άνθρωποι από σχεδόν όλους τους πολιτισμούς της Μεσογείου μετακινούνται μόνιμα, παροδικά, σε πολλές άλλες περιοχές. Η μετανάστευση είναι καθολικό φαινόμενο στη Μεσόγειο. Όμως μόνο κάποιοι από τους πολιτισμούς της Μεσογείου θα δημιουργήσουν το φαινόμενο των αποικιών, τη δημιουργία δηλαδή αυτόνομων κοινοτήτων μακριά από τον χώρο προέλευσης αυτών των ανθρώπων.

Ο κόσμος των αποικιών είναι μια ιδιαίτερη μορφή που βασίζεται στον κόσμο των δικτύων, αλλά ταυτόχρονα εμφανίζει τα δικά του χαρακτηριστικά φαινόμενα. Μεγάλο τμήμα των σχέσεων μεταξύ Ελλήνων και Βαρβάρων θα λάβει χώρα στο πλαίσιο του κόσμου των αποικιών. Η σχέση ανάμεσα στους Έλληνες και τους Σκύθες για παράδειγμα –ενός πολιτισμού στη σημερινή Ουκρανία– λαμβάνει χώρα σχεδόν αποκλειστικά στα πλαίσια του κόσμου των αποικιών.

Ο κόσμος των αποικιών διακρίνεται επίσης από μία αντίφαση. Από τη μία, η συνύπαρξη ανθρώπων από διάφορους πολιτισμούς στον χώρο των αποικιών δημιουργεί αυτό που οι ιστορικοί ονομάζουν «μεθοριακές κοινωνίες», κοινωνίες δηλαδή της μεθορίου, όπου υπάρχουν αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στους ανθρώπους από διαφορετικές κοινότητες που συνυπάρχουν στον ίδιο γεωγραφικό χώρο – ανάμεσα στους Έλληνες και τους Σκύθες, για παράδειγμα, στις ελληνικές αποικίες της Μαύρης Θάλασσας. Οπότε οι μεθοριακές κοινωνίες δημιουργούν υβριδικές όψεις και πρακτικές, υιοθετώντας στοιχεία από τους διαφορετικούς πολιτισμούς που έρχονται σε επαφή. Από την άλλη όμως οι ελληνικές αποικίες είχαν συναίσθηση ότι αποτελούσαν κομμάτι του πανελλήνιου κόσμου, είχαν έντονες σχέσεις με τον κυρίως ελλαδικό χώρο και τις άλλες ελληνικές αποικίες.

Ο τρίτος κόσμος είναι ο κόσμος των αυτοκρατοριών. Οι πρώτες αυτοκρατορίες, τα πρώτα εκτεταμένα κράτη, εμφανίζονται γύρω στο 1500 π.Χ. Μεγάλες αυτοκρατορίες είναι η Ασσυριακή, η Αιγυπτιακή, και στη συνέχεια η Περσική αυτοκρατορία. Προφανώς οι αυτοκρατορίες αυτές εμπλέκονται σε μια σειρά από πολεμικές εκστρατείες και κατακτήσεις και από αυτή την άποψη αυτοί οι πόλεμοι, αυτές οι κατακτήσεις, αυτές οι εκστρατείες, οι διπλωματικές σχέσεις που περιλαμβάνουν κ.λπ. είναι ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους οι Έλληνες έρχονται σε επαφή με τον κόσμο των αυτοκρατοριών.

Πολλές ελληνικές κοινότητες βρέθηκαν για σημαντικά διαστήματα της ιστορίας τους να είναι υπήκοοι των μεγάλων αυτοκρατοριών. Από την άλλη, όμως, οι αυτοκρατορίες αυτές είχαν τεράστιες ανάγκες σε ανθρώπινο δυναμικό: σε μισθοφόρους, σε γραφειοκράτες, σε τεχνίτες, σε διασκεδαστές, σε γιατρούς, σε διανοούμενους. Και πάρα πολλοί Έλληνες –αλλά και από πολλούς άλλους πολιτισμούς της Μεσογείου– βρέθηκαν να εργάζονται για αυτές τις αυτοκρατορίες για μεγάλα διαστήματα της ζωής τους ή και για όλη τους τη ζωή και αυτή είναι μια άλλη πολύ σημαντική όψη του τρόπου με τον οποίο έρχονται σε επαφή οι Έλληνες και οι Βάρβαροι στον κόσμο των αυτοκρατοριών.

Τέταρτος και πολύ σημαντικός κόσμος είναι ο πανελλήνιος κόσμος που είναι ένα πολύ ιδιαίτερο φαινόμενο. Οι περισσότερες ιστορίες είναι ιστορίες ενός κράτους και της κοινωνίας και της οικονομίας και του πολιτισμού του. Η ρωμαϊκή ιστορία είναι η ιστορία του ρωμαϊκού κράτους και της επέκτασής του. Αιγυπτιακή ιστορία είναι η ιστορία του αιγυπτιακού κράτους, του κράτους των Φαραώ και της επέκτασής του κ.λπ. Η αρχαία ελληνική ιστορία όμως δεν είναι η ιστορία ενός κράτους. Είναι αντίθετα η ιστορία ενός συστήματος κοινοτήτων που ποτέ δεν είχαν πολιτική, κοινωνική ή οικονομική ενότητα και που η πολιτισμική τους ενότητα και η εθνική τους ενότητα δεν ήταν ένα ενιαίο πράγμα, αλλά μια σύνθετη σχέση από διαφορετικά φαινόμενα και διαφορετικά επίπεδα.

Ένα από αυτά τα επίπεδα ήταν το επίπεδο της γλώσσας, της μυθολογίας, της τέχνης και της λογοτεχνίας που ήταν ήταν βασισμένες σε αυτή τη γλώσσα και σε αυτή τη μυθολογία. Ένα δεύτερο φαινόμενο ήταν αυτό των Πανελλήνιων Ιερών και των αγώνων και των άλλων θρησκευτικών και πολιτισμικών πρακτικών που συνδέονταν με αυτές. Πανελλήνια Ιερά όπως η Ολυμπία, οι ∆ελφοί, η Νεμέα κ.λπ. Και τέλος, το τρίτο επίπεδο είναι αυτό της πανελλήνιας κοινότητας που έχει κοινούς εχθρούς –τους Βαρβάρους– και έναν ηγέτη που αναλαμβάνει την ηγεσία και προασπίζει τα συμφέροντά της απέναντι σε αυτούς τους εχθρούς.

Μεγάλο φάσμα των σχέσεων Ελλήνων και Βαρβάρων συνδέεται με τον πανελλήνιο κόσμο. Η ίδια η έννοια της πανελλήνιας κοινότητας θα γεννηθεί μέσα από τη σύγκρουση με την περσική αυτοκρατορία. Αλλά το είδος των φαινομένων που συνδέουν όλο αυτό το τεράστιο πλέγμα των ελληνικών κοινοτήτων μπορούν ταυτόχρονα να χρησιμοποιηθούν για να συνδέσουν τους Έλληνες με τους Βαρβάρους. Το είδος της μυθολογίας που συνδέει τους Έλληνες σε μια κοινή γενεαλογία θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί, για να συνδέσει Έλληνες με Λύκιους, με Πέρσες, με Θράκες κ.λπ. Το είδος των ιερών που δημιουργούν μια πανελλήνια κοινότητα ταυτόχρονα μπορεί να συνδέει τους Έλληνες με μη ελληνικές κοινότητες.