Μια ανανέωση είναι έτοιμη

Όταν σβήνει το ρωμαϊκό όνειρο του έτος 1000, μια ανανέωση είναι έτοιμη να δει το φως της ημέρας: η ανανέωση ολόκληρης της Δύσης. Η ξαφνική της εκδήλωση καθιστά τον 11ο αιώνα εποχή αληθινής εκκίνησης της Δυτικής Χριστιανοσύνης. Αυτή η πρόοδος μπορούσε να αναπτυχθεί μόνο πάνω σε οκονομικές βάσεις. Οι βάσεις αυτές τέθηκαν νωρίτερα από όσο νομίζουμε. Μπορούμε να πούμε, ότι αν υπήρξε Καρολίγγεια Αναγέννηση, ήταν πρώτα από όλα οικονομική Αναγέννηση. Όπως και εκείνη του πολιτισμού, ήταν περιορισμένη, επιφανειακή και εύθραστη και μάλιστα δέχθηκε μεγαλύτερο πλήγμα από τις εισβολές και τις λεηλασίες των Νορμανδών, των Ούγγρων, των Σαρακηνών, τον 9ο αιώνα και στις αρχές του 10ου αιώνα, που αναμφίβολα καθυστέρησαν κατά έναν ή δύο αιώνες την Αναγέννηση της Δύσης, όπως οι επιδρομές του 4ου και του 5ου αιώνα είχαν επισπεύσει την παρακμή του ρωμαϊκού κόσμου.

Είναι ευκολότερο να αντιληφθούμε κάποιες ενδείξεις αναβίωσης του εμπορίου κατά τον 8ο και τον 9ο αιώνα: απόγειο της δραστηριότητας του εμπορίου της Φρισίας και του λιμανιού της Δουουρστέδης, νομισματική μεταρρύθμιση του Καρλομάγνου, εξαγωγή υφασμάτων φλαμανδικών που από τότε αποκαλούνται φρίσια.

Ωστόσο σε αυτήν την πρωταρχικά αγροτική οικονομία, πολλές ενδείξεις μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι η αγροτική παραγωγή βελτιώθηκε: νέα τμήματα στην οικογενειακή γη, που προέρχονται από εκχερσώσεις, εμφάνιση ενός νέου τρόπου ζεύξης, του οποίου η πρώτη γνωστή αναπαράσταση βρίσκεται σε ένα χειρόγραφο της Τρεβ, που χρονολογείται στο 800 περίπου, μεταρρύθμιση του ημερολογίου του Καρλομάγνου, ο οποίος δίνει στους μήνες ονόματα που ανακαλούν την πρόοδο στις τεχνικές της καλλιέργειας. Οι μικρογραφίες που αναπαριστούν τις εργασίες του κάθε μήνα αλλάζουν ριζικά, εγκαταλείπονται τα σύμβολα της Αρχαιότητας και αντικαθίστανται από συγκεκριμένες σκηνές, στις οποίες εκδηλώνεται η τεχνική κυριαρχία του ανθρώπου: «Ο άνθρωπος και η φύση είναι τώρα δύο πράγματα ξεχωριστά και ο άνθρωπος είναι ο αφέντης».

Τον 10ο αιώνα η πρόοδος στη Δυτική Ευρώπη είναι ολοφάνερη. Πιθανόν σε αυτήν την πρόοδο να συνέβαλαν η ανάπτυξη του σκανδιναβικού εμπορίου, η σλαβική οικονομία, που διεγείρεται από το διπλό ερέθισμα του νορμανδικού εμπορίου των εβραιο-αραβικών συναλλαγών κατά μήκος του δρόμου που ενώνει την Κόρδοβα με το Κίεβο διαμέσου της κεντρικής Ευρώπης, οι χώρες του Μεύση και του Ρήνου που αρχίζουν να αναπτύσονται, η βόρεια, κυρίως, Ιταλία, που ήδη ευημερεί, η αγορά της Πάβιας, που αποκτά διεθνή χαρακτήρα, και το Μιλάνο, που γνωρίζει αύξηση των τιμών, «σύμπτωμα νέας προόδου της οικονομικής και της κοινωνικής ζωής».

Σε τι, σε ποιον θα πρέπει αποδώσουμε την αφύπνιση της μεσαιωνική Δύσης; Στον αντίκτυπο που είχε η διαμόρφωση του μουσουλμανικού κόσμου, που είναι ένας κόσμος με αστικές, καταναλωτικές μητροπόλεις που προκαλούν στη Δύση αυξημένη παραγωγή πρώτων υλών, οι οποίες εξάγονται προς την Κόρδοβα, το Καιρουάν, τη Δαμασκό, τη Βαγδάτη. Μελετητές που αποδίδουν το κλείσιμο της Μεσογείου και την εξάντληση του δυτικού εμπορίου στην αραβική κατάκτηση, θεωρούν την ζήτηση των πρώτων υλών κίνητρο της οικονομικής αφύπνισης της δυτικής Χριστιανοσύνης.

Μια άλλη θεωρία αποδίδει την αφύπνιση στις τεχνικές προόδους που αναπτύχθηκαν στο ίδιο το έδαφος της Δύσης: αγροτική προόδος που αυξάνει τις καλλιεργούμενες εκτάσεις και την απόδοσή τους. Στρατιωτική επίσης πρόοδος που με τον αναβολέα, επιτρέπει να δαμαστεί το άλογο και φέρνει την γέννηση μιας νέας τάξης πολεμιστών, των ιπποτών, οι οποίοι ταυτίζονται, επιπλέον, με τους μεγάλους γαιοκτήμονες που έχουν τη δυνατότητα να εισαγάγουν στα κτήματά τους τα νέα εργαλεία και τις νέες τεχνικές. Αυτή είναι μια ερμηνεία που στηρίζεται στην εσωτερική εξέλιξη και διαφωτίζει επιπροσθέτως, τη μετάθεση του κέντρου βάρους της Δύσης προς τον Βορρά, σε χώρες, σε πεδιάδες και σε μεγάλες επιφάνειες όπου μπορεί να αναπτυχθεί το βαθύ όργωμα και να διανυθούν αποστάσεις που κόβουν την ανάσα.

Είναι αναμφισβήτητη αλήθεια ότι η άνοδος των ισχυρών -γαιοκτημόνων και ιπποτών- δημιουργεί μια τάξη ικανή να εκμεταλλεύεται τις οικονομικές ευκαιρίες που της προσφέρονται: αυξημένη εκμετάλλευση της γης και περιορισμένες ακόμη αγορές, που αφήνουν σε κάποιους ειδικούς -στους πρώτους δυτικούς εμπόρους- ένα τμήμα των κερδών που αντλεί από αυτές ο χριστιανικός κόσμος.

Είναι δελεαστική η σκέψη ότι οι κατακτήσεις του Καρλομάγνου και οι στρατιωτικές του επιχιερήσεις, στη Σαξωνία, τη Βαυαρία, κατά μήκος του Δούναβη, στη Βόρεια Ιταλία, προς τη Βενεντία και πέρα από τα Πυρηναία, κατευθύνονταν στις ζώνες των συναλλαγών και επιζητούσαν να περιλάβουν τις οδούς του αναγεννώμενου εμπορίου. Και η συνθήκη του Βερντέν θα μπορούσε έτσι να θεωρηθεί μοίρασμα τμημάτων αυτών των οδών, όπως και των ζώων καλλιέργειας.

Πάνω από όλα, όμως, η μεγάλη γαιοκτησία, συνέχεια της αρχαίας villa, παραχωρεί τη θέση της σε ένα νέο πλαίσιο εξουσίας που ανανεώνει τις μορφές της οικονομικής εκμετάλλευσης, τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και την ιδεολογία. Πρόκειται για την χωροδεσποτεία (seigneurie). Στηρίζεται σε νέα κέντρα όπου συναθροίζονται οι άνθρωποι: το χωριό, το κάστρο και λίγο αργότερα τη διφορούμενη πόλη. Μετά το έτος 1000 η αλλαγή επιταχύνεται. Η μεσαιωνική Χριστιανοσύνη εισέρχεται επί σκηνής.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques De Goff