Λυδία

Ο πυρήνας της Λυδίας είναι η κοιλάδα του ποταμού Έρμου που εκβάλλει στον κόλπο της Σμύρνης. Η πρωτεύουσά της, οι Σάρδεις, βρίσκονται στο κέντρο της κοιλάδας του Έρμου, όμως στη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής η Λυδία θα επεκταθεί μέχρι του σημείου που θα έχει υπό την εξουσία της το μεγαλύτερο τμήμα της Μικράς Ασίας. Θα επεκταθεί προς ανατολάς και θα καταλάβει τη Φρυγία, αλλά και προς τα δυτικά θα έρθει σε σύγκρουση με τις ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας, όπως είναι η Έφεσος, η Σμύρνη, η Μίλητος κ.λπ.

Πολλές πηγές δίνουν πληροφορίες για τη σχέση Ελλήνων και Λυδών στην αρχαϊκή εποχή. Προφανώς οι πολεμικές συγκρούσεις παίζουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο, όπως μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος, αλλά και ποιητικά κείμενα, όπως ο ποιητής Μίμνερμος, που μας μιλάει για τις συγκρούσεις, στην κοιλάδα του Έρμου, με τις πυκνές σειρές του λυδικού πεζικού. Θα ήταν όμως λάθος να νομίσει κανείς ότι οι σχέσεις Ελλήνων και Λυδών ήταν αποκλειστικά και μόνο θέμα πολεμικών συγκρούσεων: ένας άλλος ποιητής, ο Αλκαίος από τη Λέσβο, μας πληροφορεί το πώς, όταν η παράταξή του βρέθηκε να ηττάται σε μία από τις εσωτερικές συγκρούσεις, και εξορίστηκαν, είχαν την οικονομική στήριξη των Λυδών, έλαβαν 2.000 στατήρες προκειμένου να καταφέρουν να επανακαταλάβουν την πόλη τους. Επομένως, δεν υπήρχε μόνο πολεμική σύγκρουση αλλά και συνεργασία διαφόρων Ελλήνων με τους Λυδούς.

Μια άλλη, πολύ σημαντική παράμετρος, είναι αυτή της λυδικής πολυτέλειας. Οι Λυδοί στην αρχαϊκή εποχή είναι γνωστοί από πολλές ελληνικές πηγές για τα περίτεχνα αντικείμενα και τον πολυτελή τρόπο ζωής. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα είναι αυτό στο οποίο η Σαπφώ, επίσης από τη Λέσβο, αναφέρει τους «κεντημένους κεφαλόδεσμους που πρόσφατα ήρθαν από τις Σάρδεις».
Είναι προφανές ότι η τελευταία λέξη της μόδας την εποχή της Σαπφούς έρχεται από τις Σάρδεις.

Λυδία και νομίσματα

Από πού προέρχεται όλη αυτή η ισχύς και η πολυτέλεια στη Λυδία; Ένας από τους βασικό μέσο είναι τα κοιτάσματα χρυσού και ηλέκτρου που βρίσκονται στην κοιλάδα του Έρμου, που έκαναν τους Λυδούς ένα από τα πιο πλούσια βασίλεια της εποχής. Το ήλεκτρο είναι ένα φυσικό κράμα από χρυσάφι και ασήμι, που υπήρχε σε μεγάλες ποσότητες στη Λυδία, και μία συνέπεια της ύπαρξης τόσων πολλών πολύτιμων μετάλλων είναι ότι είναι ακριβώς στη Λυδία που, γύρω στο 600 π.Χ., λαμβάνει χώρα μία πάρα πολύ σημαντική εξέλιξη για την ιστορία της ανθρωπότητας που είναι η εφεύρεση του νομίσματος.

Τα πολύτιμα μέταλλα, όπως το χρυσάφι και το ασήμι, χρησιμοποιούνταν για τις συναλλαγές πολλούς αιώνες πριν, αλλά για πρώτη φορά οι Λυδοί βασιλείς θα χρησιμοποιήσουν, θα κόψουν νόμισμα με συγκεκριμένες παραστάσεις και συγκεκριμένη αξία που προφανώς θα έχει τεράστιες συνέπειες για την ιστορία των συναλλαγών και για την οικονομική ιστορία ευρύτερα. Πολύ σύντομα οι ελληνικές πόλεις, αρχικά της Μικράς Ασίας και στη συνέχεια στην υπόλοιπη Μεσόγειο, θα υιοθετήσουν αυτή την καινοτομία των Λυδών και θα δημιουργήσουν νομίσματα, στην αρχή από ήλεκτρο και στη συνέχεια, κατά κύριο λόγο, από ασήμι, και, μέσω του κόσμου των δικτύων και των αποικιών η εφεύρεση του νομίσματος θα επεκταθεί στο σύνολο της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας και θα υιοθετηθεί και από πολλές άλλες μη ελληνικές κοινότητες. Αυτός λοιπόν ο πλούτος και αυτή η πολυτέλεια άσκησαν πολύ μεγάλη επίδραση πάνω στους Έλληνες.

Ο βασιλιάς Κροίσος, ο τελευταίος Λυδός βασιλιάς, είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση της πολυμορφίας των σχέσεων ανάμεσα σε Έλληνες και Λυδούς. Είναι αυτός που θα πετύχει οριστικά την υποταγή των ελληνικών πόλεων στη λυδική επικυριαρχία, αλλά ταυτόχρονα, πέρα από την πολεμική σύγκρουση και υποταγή, θα αναπτύξει και μια σειρά από άλλου τύπου σχέσεις με τις ελληνικές πόλεις.

Για παράδειγμα, μια από τις πιο σημαντικές κατασκευές του τέλους της αρχαϊκής εποχής είναι το διάσημο Αρτεμίσιο της Εφέσου, ο ναός δηλαδή της Αρτέμιδος Εφεσίας, ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου. Ο βασιλιάς Κροίσος χρηματοδότησε την ανοικοδόμηση του ναού, ανάμεσα σε όλα τα άλλα διότι έχουν βρεθεί τμήματα λυδικών επιγραφών που καταγράφουν τη βοήθεια που έδωσε ο Κροίσος στους Εφεσίους για να οικοδομήσουν τον ναό της Αρτέμιδος.

Από άλλες πηγές ξέρουμε για την πολύ έντονη σχέση που είχε ο Κροίσος με πανελλήνια ιερά και μαντεία, όπως αυτό των ∆ελφών. Σώζονται, αρκετούς αιώνες αργότερα, τα πολύτιμα αναθήματα που έκανε ο Κροίσος στους ∆ελφούς. Και είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι, όπως μας πληροφορεί ο Ηρόδοτος, η κοινότητα των ∆ελφών αποφάσισε να ανταμείψει τον Κροίσο για τις ευεργεσίες του με το να δώσει σε όλους τους Λυδούς το δικαίωμα της προμαντείας (δηλαδή να παίρνουν πρώτοι αυτοί χρησμό), να έχουν ατέλεια, πρωτοκαθεδρία στους αγώνες και την άδεια όποιος θέλει να πολιτογραφηθεί ∆ελφός για πάντα. Με άλλα λόγια η δυνατότητα ενός Βαρβάρου, ενός Λυδού, να γίνει πολίτης μιας ελληνικής κοινότητας και μάλιστα ενός πανελλήνιου ιερού, όπως αυτό των ∆ελφών.

Άλλο παράδειγμα αλληλοεπίδρασης Ελλήνων και Λυδών είναι ένας από τους πιο γνωστούς κούρους της αρχαϊκής Αττικής, ο λεγόμενος Κούρος της Αναβύσσου που χρονολογείται στο τελευταίο στο δεύτερο μισό του 6ου αιώνα και φέρει την επιγραφή: «Στάσου και θρήνησε στον τάφο του νεκρού Κροίσου σκοτωμένου από τον άγριο Άρη στην πρώτη γραμμή της μάχης». Είναι προφανές ότι ο νεαρός πολεμιστής που αποτιμάται με αυτό το άγαλμα κούρου, είχε το όνομα του διάσημου βασιλιά των Λυδών. ∆εν ξέρουμε τι ακριβώς σχέση υπάρχει πίσω από αυτό το κοινό όνομα. Ενδεχομένως μια σχέση ξενίας, μια σχέση δηλαδή φιλίας ανάμεσα στην οικογένεια του Αθηναίου και τον Κροίσο, ενδεχομένως κάποια άλλη σχέση που δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε. Αλλά είναι χαρακτηριστικό το πώς βρίσκει κανένας Έλληνες με ονόματα διάσημων βαρβάρων ηγεμόνων της εποχής.

Η έντονη και στενή σχέση που υπάρχει ανάμεσα στο βασίλειο της Λυδίας και τους Έλληνες στην αρχαϊκή εποχή, τόσο στο επίπεδο των πολεμικών συγκρούσεων και της κατάκτησης, όσο και στο επίπεδο των πολιτισμικών ανταλλαγών, της οικονομικής ενίσχυσης σε εξόριστους ή σε μαντεία και ιερά όπως οι ∆ελφοί και το Αρτεμίσιο της Εφέσου, αλλά και η επίδραση του λυδικού πολιτισμού στον ελληνικό, με την εφεύρεση του νομίσματος ή με τα πολυτελή αντικείμενα που θα υιοθετήσουν διάφοροι Έλληνες και διάφορες ελληνικές κοινότητες.