Κιλικία και Φοινίκη

Σε αντίθεση με την Καρία και τη Λυκία –που βρίσκονται πολύ κοντά στον ελλαδικό χώρο και που περιελάμβαναν πολλές ή λιγότερες ελληνικές αποικίες–, η Κιλικία και η Φοινίκη βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση από τον ελλαδικό χώρο και ταυτόχρονα δεν υπάρχει μόνιμη ελληνική εγκατάσταση με τη μορφή αποικιών στην περιοχή. Επομένως ο κόσμος των δικτύων παίζει καθοριστικό ρόλο για να μας δείξει την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού στις διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης στην Κιλικία και στη Φοινίκη.

Κιλικία

Η Κιλικία είναι μία περιοχή σταυροδρόμι, όπου συναντιούνται η Μεσοποταμία, η Ανατολία (δηλαδή το κέντρο της Μικράς Ασίας) και η Συροπαλαιστίνη. Εξού και δεν είναι τυχαίο ότι βρίσκει κανείς επιρροές από διάφορες περιοχές στην περιοχή. Ο τοπικός πληθυσμός της Κιλικίας μιλούσε μία ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, τη λουβική, η οποία όμως από ένα σημείο και μετά θα πάψει να καταγράφεται. Ως εκ τούτου θα είναι τα φοινικικά και ιδιαίτερα στην κλασική εποχή τα αραμαϊκά, που θα χρησιμοποιηθούν για τη δημόσια επικοινωνία στην περιοχή.

Είναι πολύ ενδιαφέρων –με δεδομένο το πόσο μακριά βρίσκεται η Κιλικία από τον ελλαδικό χώρο– ο ρόλος της ελληνικής μυθολογίας και στην περίπτωση της Κιλικίας. Ο Ηρόδοτος μας αναφέρει ότι οι
Κίλικες ήταν γνωστοί ως Υπαχαιοί και αναφέρει την ίδρυση ενός οικισμού, του Ποσειδίου, από τον
Αμφίλοχο, το γιο του Αμφιάραου. Το πιο εντυπωσιακό φαινόμενο όμως της χρήσης της ελληνικής μυθολογίας είναι οι μύθοι που συνδέονται με έναν διάσημο Έλληνα μάντη, τον Μόψο –αντίστοιχος του Κάλχα και του Αμφιάραου–, ο οποίος σύμφωνα με αυτές τις αφηγήσεις θα επισκεφθεί την Κιλικία, όπου θα ιδρύσει διάφορους οικισμούς και θα βρει το θάνατο μετά από έναν πολύ σκληρό αγώνα με έναν άλλο μάντη, που σε κάποιες αφήγησεις είναι και πάλι ο Αμφίλοχος, ο γιος του Αμφιάραου.

Οι σύγχρονες ανακαλύψεις στην περιοχή έχουν βρει επιγραφές στα φοινικικά και στα λουβικά, που αναφέρονται σε μια δυναστική οικογένεια που ονομάζεται Μούξας ή Μόψου – κάτι παρόμοιο δηλαδή με το όνομα Μόψος. Είναι λοιπόν σαφές ότι οι Έλληνες, που επισκέπτονται στην αρχαϊκή εποχή την περιοχή, συναντούν μία δυναστική οικογένεια με ένα όνομα που τους θυμίζει αυτό ενός Έλληνα μάντη και χρησιμοποιούν το εργαλείο της ελληνικής μυθολογίας για να ερμηνεύσουν τις εξελίξεις στην περιοχή υπό το πρίσμα της ελληνικής μυθολογίας. Είναι μία ερμηνεία που θα την υιοθετήσουν και οι Κίλικες. Άλλωστε ένας από τους οικισμούς της Κιλικίας θα μείνει γνωστός ως Μοψουεστία, η εστία δηλαδή του Μόψου για όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας.

Τα νομίσματα από την Κιλικία είναι πολύ χαρακτηριστικά. Ένα νόμισμα από μία γειτονική περιοχή της Κιλικίας, από την Άσπενδο της Παμφυλίας. Χρησιμοποιεί την τοπική μη ελληνική διάλεκτο για το όνομα της Ασπένδου, αλλά απεικονίζει ένα σφενδονίτη. Είναι προφανές ότι χρησιμοποιεί ένα λογοπαίγνιο, στην ελληνική γλώσσα, για να αποδώσει το όνομα της κοινότητας –με τον ίδιο τρόπο που τα νομίσματα της Ρόδου απεικονίζουν ένα ρόδο–, αλλά προφανώς αυτό το λογοπαίγνιο θα ήταν κατανοητό μόνο από κάποιον που γνώριζε την ελληνική γλώσσα.

Η ίδια η σημασία της ελληνικής εικονογραφίας και της ελληνικής γλώσσας φαίνεται στα νομίσματα διαφόρων πόλεων της Κιλικίας. Νόμισμα από την Νάγιδο, που χρησιμοποιεί το ελληνικό αλφάβητο και την ελληνική γλώσσα για να γράψει το όνομά της κοινότητας και ταυτόχρονα απεικονίζει θεότητες, όπως είναι ο Διόνυσος και η Αφροδίτη. Αντίθετα, στην περίπτωση της Ταρσού βλέπουμε αρκετά διαφορετικά χαρακτηριστικά. Τα νομίσματα της Ταρσού αρχικά χρησιμοποιούν τα αραμαϊκά, αλλά μετά το 480 π.Χ. υιοθετούν τα ελληνικά για την περιγραφή της κοινότητας, αλλά ταυτόχρονα περιλαμβάνουν πολλά θέματα της περσικής εικονογραφίας (τοξότες και ιππείς για παράδειγμα). Περιλαμβάνουν όμως τα νομίσματα της Ταρσού και μεσοποταμιακές θεότητες, όπως ο Νεργκάλ και ο Ανού.

Φοινίκη

Στη Φοινίκη δημιουργήθηκε ένας από τους πιο σημαντικούς πολιτισμούς της αρχαιότητας. Εκεί δεν βρίσκουμε μόνιμη ελληνική εγκατάσταση, δεν έχουμε ελληνικές αποικίες, δεν έχουμε επιγραφές στα ελληνικά και τα δημόσια κείμενα των Φοινίκων, αλλά και τα νομίσματά τους, χρησιμοποιούν μόνο τη φοινικική γλώσσα και το φοινικικό αλφάβητο και απεικονίζουν σε συντριπτικό βαθμό θέματα της φοινικικής εικονογραφίας. Ξέρουμε ότι υπήρχαν διπλωματικές σχέσεις ανάμεσα στους Φοίνικες και τις
ελληνικές κοινότητες.

Ένα από τα πιο σημαντικά ιερά της Σιδώνας είναι το ιερό του Εσμούν, μια θεότητα που ταυτίζεται με τις ελληνικές θεότητες του Απόλλωνα και του Ασκληπιού. Οι ανασκαφές έχουν βρει πολύ σημαντικά ευρήματα: τον 5ο αιώνα π.Χ. εμφανίζεται ένα μαρμάρινο πρόπυλο με ιωνικούς κίονες και επίσης κατασκευάζεται ένας ναός με ιωνική αρχιτεκτονική, αλλά ταυτόχρονα, όπως και στην Καρία, ο ναός περιλαμβάνει περσικά κιονόκρανα με προτομές ταύρων και συριακές βάσεις κιόνων. Στο ιερό του Εσμούν έχει βρεθεί γλυπτική από την Κύπρο, από την Αίγυπτο, από τη Φοινίκη, αλλά και δείγματα ελληνικής γλυπτικής.

Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση, όμως, των φαινομένων της παγκοσμιοποίησης στη Φοινίκη έχει
να κάνει με το βασιλικό νεκροταφείο της Σιδώνας, που ανακαλύφθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και
όπου τα ευρήματα εκτίθενται σήμερα στην Κωνσταντινούπολη. Οι ταφές των βασιλέων της Σιδώνας, όταν ξεκινούν, είναι έντονα επηρεασμένες από την Αίγυπτο, μία γειτονική περιοχή που είχε στενή σχέση με τη Φοινίκη και επηρέασε σε σημαντικό βαθμό τον φοινικικό πολιτισμό. Βρίσκουμε, λοιπόν, αιγυπτιάζουσες ανθρωποειδείς σαρκοφάγους με όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά της αιγυπτιακής ταφικής εικονογραφίας.

Στη συνέχεια, όμως, όταν περνούμε στον 5ο αιώνα π.Χ., αρχίζει να γίνεται όλο και πιο σημαντική η επίδραση της ελληνικής τέχνης. Βρίσκουμε, λοιπόν, μια σειρά από σαρκοφάγους που χρησιμοποιούν το ελληνικό στυλ και την ελληνική εικονογραφία: η λεγόμενη σαρκοφάγος του σατράπη, ηγεμόνα της Σιδώνας με τη μορφή ενός Πέρση σατράπη και χρησιμοποιεί τα ίδια εικονογραφικά μοτίβα που απεκονίζονται και στην τέχνη των διαφόρων περιοχών της Μικράς Ασίας, η λεγόμενη λυκική σαρκοφάγος, από τη μία παίρνει μια χαρακτηριστική μορφή τάφου στη Λυκία, γι’ αυτό και ονομάζεται λυκική, και από την άλλη απεικονίζει ελληνικούς μύθους, όπως οι Κένταυροι και ο Καινέας, η σαρκοφάγος των θρηνουσών γυναικών έχει υιοθετήσει πλήρως την ελληνική εικονογραφία και το ελληνικό στυλ και η πιο διάσημη όμως σαρκοφάγος από το βασιλικό νεκροταφείο της Σιδώνας είναι η λεγόμενη σαρκοφάγος του Αλεξάνδρου, διότι απεικονίζει μία σύγκρουση Ελλήνων και Περσών στην οποία εμφανίζεται και ο Μεγάλος Αλέξανδρος.

Είναι πολύ εντυπωσιακό ότι αφενός η εικονογραφία της σαρκοφάγου είναι σε ελληνικό στυλ, υπάρχουν αφετέρου και περιπτώσεις σαν αυτή της ασπίδας ενός Πέρση πολεμιστή που απεικονίζει την κλασική σκηνή του ένθρονου Πέρση βασιλιά. Οι καλλιτέχνες που έφτιαξαν αυτό το μνημείο γνώριζαν τόσο
το ελληνικό στυλ και την ελληνική εικονογραφία, όσο και την περσική εικονογραφία.