Η μεσαιωνική Δύση

Η μεσαιωνική Δύση γεννήθηκε πάνω στα ερείπια του ρωμαϊκού κόσμου. Βρήκε σε αυτό στήριγμα αλλά και εμπόδιο. Η Ρώμη την έτρεφε και την παρέλυε. Η Ρώμη παρέδωσε καταρχήν στη μεσαιωνική Ευρώπη τη δραματική επιλογή που συμβόλιζε ο μύθος της ίδρυσής της: η κλειστή Ρώμη του pomerium(ιερό θρησκευτικό και νομικό όριο της πόλης της Ρώμης) και του templum (ιερός χώρος) θριαμβεύει πάνω στη Ρώμη χωρίς όρια, χωρίς τείχη, αυτή που μάταια σχεδίασε ο άτυχος Ρώμος (Ρέμος).

Ο Ρωμύλος έβαλε τη ρωμαϊκή ιστορία στον αστερισμό της εσωστρέφειας. Μέχρι την εποχή των μεγάλων επιτευγμάτων της, είναι η ιστορία ενός επιβλητικού αποκλεισμού. Η πόλη συγκεντρώνει γύρω της έναν χώρο που διαστέλλεται με τις κατακτήσεις μέχρι την καλύτερη δυνατή αμυντική περίμετρο και κατά τον 2ο αιώνα επιβάλλει το κλείσιμο εντός του limes (ρωμαϊκές συνοριακές γραμμές), που είναι για τον δυτικό κόσμο αληθινό σινικό τείχος. Στο εσωτερικό αυτού του προμαχώνα, η Ρώμη εκμεταλλεύεται χωρίς να δημιουργεί: από την ελληνιστική εποχή δεν υπήρξε τεχνική καινοτομία και οι λεηλασίες των νικηφόρων πολέμων, οι οποίοι προμήθευαν εργατικό δυναμικό από δούλους και πολύτιμα μέταλλα που αντλούσαν αυτά τα θησαυροφυλάκια της Ανατολής, συντηρούσαν την οικονομία.

Η Ρώμη διαπρέπει στις συντηρητικές τέχνες: στον πόλεμο, ο οποίος αν και φαινομενικά κατακτητικός είναι στην πραγματικότητα πάντα αμυντικός, στο δίκαιο που οικοδομείται πάνω στην επιχειρηματολογία του νομικού προηγούμενου κα προφυλάσσει από τις καινοτομίες, και στην αρχιτεκτονική την κατεξοχήν τέχνη της διαμονής.

Αυτό το αριστούργημα μονιμότητας και συγχωνεύσεων που συγκροτούσε τον ρωμαϊκό πολιτισμό προσβλήθηκε, κατά το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα, από τη διάβρωση των δυνάμεων της καταστροφής και της ανανέωσης. Η μεγάλη κρίση του 3ου αιώνα υποσκάπτει το οικοδόμημα. Η ενότητα του ρωμαϊκού κόσμου διασπάται: η καρδιά, η Ρώμη και η Ιταλία, στερεύει και δεν αρδεύει πλέον τα μέλη που δοκιμαάζονται για να ζήσουν τη δική τους ζωή: οι επαρχίες απελευθερώνονται και ύστερα γίνονται κατακτητικές. Ισπανοί, Γαλάτες, Ανατολικοί κατακύζουν την Σύγκλητο. Οι αυτοκράτορες Τραϊανός και Αδριανός είναι ισπανικής καταγωγής, οι πρόγονοι του Αντωνίου είναι Γαλάτες και στη δυναστεία των Σεβήρων οι αυτοκράτορες είναι Αφρικανοί και οι αυτοκράτειρες Σύριες.

Το 212 το διάταγμα του Καρακάλλα παραχωρεί σε όλους τους κατοίκους της Αυτοκρατορίας δικαιώματα Ρωμαίου πολίτη. Η επαρχιακή άνοδος μαρτυρεί τόσο την επιτυχία του εκρωμαϊσμού, όσο και την ισχύ κεντρόφυγων δυνάμεων. Η μεσαιωνική Δύση θα κληρονομήσει τούτη την πάλη: ενότητα ή πολυμορφία, χριστιανοσύνη ή έθνη;

Υπάρχει και μια βαθύτερη ανισορροπία: η Δύση χάνει τον πλούτο της προς όφελος της Ανατολής. Ο χρυσός με τον οποίο πληρώνουν τις εισαγωγές ειδών πολυτελείας φεύγει στην παραγωγό και ενδιάμεσο Ανατολή της οποίας οι έμποροι, Εβραίοι και Σύριοι, μονοπωλούν το μεγαλεμπόριο. Οι πόλεις της Δύσης είναι αναιμικές, οι πόλεις της Ανατολής ευημερούν.

Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, της Νέας Ρώμης, από τον Κωνσταντίνο (324-330) υλοποιεί την κλίση του ρωμαϊκού κόσμου προς την Ανατολή. Αυτή η ρωγμή θα σημαδέψει και στον μεσαιωνικό κόσμο: οι ενωτικές προσπάθειες Δύσης και Ανατολής δεν θα αντισταθούν σε μια εξέλιξη που στο εξής διαφοροποιείται. Το σχίσμα εγγράφεται στις πραγματικότητες του 4ου αιώνα. Το Βυζάντιο θα αποτελέσει συνέχεια της Ρώμης και πίσω από την όψη της ευημερίας και του κύρους, εντός των τειχών του θα ακολουθήσει το ρωμαϊκό ψυχορράγημα μέχρι το 1453. Η Δύση, που πτώχυνε και εκβαρβαρίστηκε, θα χρειαστεί να διανύσει ξανά την απόσταση προς την ανάπτυξη, που στο τέλος του Μεσαίωνα θα της ανοίξει τους δρόμους ολόκληρου του κόσμου.

Και κάτι ακόμη πιο σοβαρό: το ρωμαϊκό οχυρό, από όπου οι λεγεώνες αναχωρούσαν για να συλλάβουν αιχμαλώτους και λάφυρα, πολιορκείται τώρα και το ίδιο και λίγο αργότερα κυριεύεται. Ο τελευταίος μεγάλος νικηφόρος πόλεμος χρονολογείται στην εποχή του Τραϊανού, και ο χρυσός της Δακίας, μετά το 107, είναι η τελευταία σημαντική τροφή της ρωμαϊκής ευημερίας. Σο εξωτερικό στερέωμα προστίθεται η εσωτερική αποτελμάτωση και πρώτα από όλα η δημογραφική κρίση που οξύνει την έλλειψη εργατικού δυναμικού από δούλους.

Στον 2ο αιώνα ο Μάρκος Αυρίλιος αναχαιτίζει στον Δούναβη τη βαρβαρική έφοδο και πεθαίνει εκεί το 180. Ο 3ος αιώνας γίνεται μάρτυρας μιας γενικής εφόδου στα σύνορα του limes, η οποία αναχαιτίζεται όχι τόσο χάρη στις στρατιωτικές επιτυχίες των Ιλλυρών αυτοκρατόρων του τέλους του αιώνα και των διαδόχων τους, όσο εξαιτίας της ηρεμίας που απέφερε η αποδοχή των Βαρβάρων ως ομοσπόνδων, ως συμμάχων δηλαδή, που γίνονται δεκτοί στο στρατό ή στα εσωτερικά όρια της Αυτοκρατορίας: είναι η αρχή του συγκερασμού που θα χαρακτηρίσει τον Μεσαίωνα.

Οι αυτοκράτορες νομίζουν πως θα εξορκίσουν το πεπρωμένο εγκαταλείποντας τους προστάτες θεούς που απέτυχαν, για τον καινούργιο Θεό των χριστιανών. Η κωνσταντίνεια ανανέωση φαίνεται να δικαιώνει τις ελπίδες: υπό την αιγίδα του Χριστού, ευημερία και ειρήνη φαίνονται να επιστρέφουν. Δεν πρόκειται παρά για μια βραχεία ανάπαυλα. Και ο χριστιανισμός είναι ψευδής σύμμαχος της Ρωμης. Για την Εκκλησία, οι ρωμαϊκές δομές χρησιμεύουν απλώς ως πλαίσιο για να διαμορφωθεί, ως θεμέλιο για να στηριχθεί και ως εργαλείο για να επικρατήσει. Ο χριστιανισμός ως θρηκεία με οικουμενική κλίση, διστάζει να περιοριστεί στα όρια ενός δεδομένου πολιτισμού. Θα αποτελέσει, ίσως, τον κύριο φορέα της μεταβίβασης της ρωμαϊκής κουλτούρας στη μεσαιωνική Δύση. Αλλά απέναντι σε τούτη την κλειστή θρησκεία ο δυτικός Μεσαίωνας θα γνωρίσει επίσης και μια ανοικτή θρησκεία, και στην ενδιάμεση αυτή εποχή θα κυριαρχήσει ο διάλογος ανάμεσα στα δύο πρόσωπα του χριστιανισμού.

Κλειστη ή ανοικτή οικονομία, αγροτικός ή αστικός κόσμος, ένα μοναδικό φρούριο ή διάφορα σπίτια; Η Δύση θα χρειαστεί δέκα αιώνες για να επιλέξει ανάμεσα σε αυτές τις εκδοχές.

Πηγή: Ο πολιτισμός της μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff