Η κρίση του Χριστιανικού κόσμου

Όταν στις αρχές του 14ου αιώνα, τα περισσότερα χριστιανικά κράτη αμφιταλατεύονται μέσα σε σύνορα ρευστά, στο σύνολο της η Χριστιανοσύνη έχει σταθεροποιηθεί. Ο καιρός των μεγάλων επιδρομών έχει περάσει. Από τον 13ο στον 14ο αιώνα δεν υπάρχουν πια ούτε εκχερσώσεις ούτε κατάκτηση εδαφών, ακόμη και οι περιθωρικές γαίες που τέθηκαν σε καλλιέργεια εξαιτίας της δημογραφικής πίεσης. Τώρα, με το σταμάτημα της επέκτασης, αυτές οι γαίες εγκαταλείπονται επειδή η απόδοσή τους είναι πολύ μικρή. Η δημογραφική καμπύλη κάμπτεται και αρχίζει να πέφτει. Σταματά η άνοδος των τιμών και αρχίζει η περίοδος της ύφεσης, η κρίση του Χριστιανικού κόσμου.

Μια σειρά από απεργίες, αστικές εξεγέρσεις και επαναστάσεις ξεσπούν στο τελευταίο τέταρτο του 13ου αιώνα, στην Φλάνδρα κυρίως, και το 1302 καταλήγουν σε μια γενική σχεδόν εξέγερση στις περιοχές του σημερινού Βελγίου. Αρχίζει η υποτίμηση του νομίσματος, οι νομισματικές μεταβολές. Η Γαλλία του Φιλίππου του Ωραίου γνώρισε τις πρώτες νομισματικές μεταβολές του Μεσαίωνα. Το 1343 οι ιταλικές τράπεζες, ιδίως της Φλωρεντίας υπέστησαν καταστροφικές χρεωκοπίες, όπως και πολλές άλλες μικρές εταιρείες και ιδιώτες βιοτέχνες.

Οπωσδήποτε τα συμπτώαματα της κρίσης εκδηλώνονται στους πιο ευαίσθητους τομείς της οικονομίας: Στις πόλεις, όπου η υφαντουργική οικονομία είχε αναπτυχθεί με τρόπο που την έθετε στο έλεος των μεταβολών της πλούσιας πελατείας για την οποία παρήγαγε και εξήγαγε. Στην οικοδομή, όπου τα τεράστια μέσα που έπρεπε να κινητοποιηθούν κόστιζαν όλο και πιο ακριβά, στο βαθμό που το εργατικό δυναμικό, οι πρώτες ύλες και τα κεφάλαια μπορούσαν να κατευθυνθούν σε άλλους πιο επικερδείς τομείς. Στο επίπεδο της εγχρηματισμένης οικονομίας, όπου οι αδεξιότητες της διαχείρισης του διμεταλλισμού, που ακολούθησε την ανανέωση της κοπής χρυσών νομισμάτων, οι απερισκεψίες των τραπεζιτών που υποκινούνταν από πρίγκιπες όλο και πιο άπληστους για επιδοτήσεις και όλο και πιο χρεωμένους, μεγάλωναν τις εγγενείς δυσκολίες μιας μορφής οικονομίας με την οποία ακόμη και οι ειδικοί ελάχιστα είχαν εξοικειωθεί.

Η κρίση αποκαλύπτεται σε όλο της το έυρος όταν φθάνει στο καθοριστικό επίπεδο της αγροτικής οικονομίας. Το 1315-1317 μια σειρά από κακοκαιρίες επιφέρει κακές σοδειές, άνοδο των τιμών, επιστροφή στη γενικευμένη σιτοδεία, που, από τον 13ο αιώνα είχε σχεδόν χαθεί από τη Δύση. Η μείωση της φυσικής αντοχής, συνακόλουθη της έξαρσης του υποσιτισμού, πρέπει να έπαιξε σημαντικό ρόλο στις καταστροφές που επιφέρει από το 1348 και στο εξής, η Μεγάλη Πανούκλα, που θα κάνει τη φθίνουσα δημογραφική καμπύλη να καμφθεί βίαια, μεταμορφώνοντας την κρίση σε καταστροφή. Αλλά η κρίση προηγείται αυτής της μάστιγας που απλώς την ενέτεινε, και θα πρέπει να αναζητήσουμε τις αιτίες στο βάθος των οικονομικών και κοινωνικών δομών της Χριστιανοσύνης.

Η μείωση της φεουδαρχικής προσόδου και οι αναταραχές που οφείλονταν στο γεγονός ότι το χρήμα καταλάμβανε όλο και μεγαλύτερο μέρος στις οφειλές των αγροτών, σείουν τα θεμέλια της ισχύος των φεουδαρχών.

Όσο και αν η κρίση ήταν κεφαλαιώδους σημασίας δεν επέσυρε την ύφεση ολόκληρης της δυτικής οικονομίας και δεν επηρέασε εξίσου ούτε όλες τις κατηγορίες, ούτε όλα τα άτομα. Ενώ ένας γεωγραφικός ή οικονομικός τομέας επηρεάζεται δίπλα του διαγράφεται νέα ανάπτυξη που αντικαθιστά και αντισταθμίζει τις απώλειες. Το παραδοσιακό πολυτελές εμπόριο υφασμάτων, το «παλιό υφασματεμπόριο» πλήττετται σοβαρά από την κρίση, τα κέντρα στα οποία κυριαρχούσε παρακμάζουν, αλλά παραδίπλα ανέρχονται νέα κέντρα που επιδίδονται στην κατασκευή λιγότερο πολυτελών υφασμάτων που απευθύνονται σε πελατεία λιγότερο πλούσια και λιγότερο απαιτητική: είναι ο θρίαμβος του «νέου υφασματεμπορίου» των χονδρών μάλλινων υφασμάτων, των λινών με βάση το βαμβάκι. Μια οικογένεια χρεωκοπεί, αλλά μία άλλη δίπλα της τη διαδέχεται.

Μετά από μια στιγμή απελπισίας η φεουδαρχική τάξη προσαρμόζεται, αντικαθιστά εν πολλοίς την καλλιέργεια με την κτηνοτροφία, που είναι περισσότερο κερδοφόρα και μεταμορφώνει έτσι το αγροτικό τοπίο, πολλαπλασιάζοντας τις περιφράξεις. Τροποποιεί τα συμβόλαια της αγροτικής εκμετάλλευσης, τη φύση των οφειλών και την πληρωμή τους, εγκανιάζει τη διαχείριση πραγματικών νομισμάτων και νομισμάτων ονομαστικής αξίας, των οποίων η επιδέξια χρήση επιτρέπει να αντιμετωπισθούν οι νομισματικές μεταβολές. Αλλά, βέβαια, μονάχα οι πιο ισχυροί, οι πιο ικανοί, ή οι πιο τυχεροί, επωφελούνται όταν οι άλλοι πλήττονται. Επίσης, η δημογραφική πτώση, που επιδεινώνεται μετά την πανούκλα, περιορίζει το εργατικό δυναμικό και την πελατεία, αλλά οι μισθοί ανεβαίνουν και οι επιζώντες είναι συνήθως πλουσιότεροι.

Αναμφίβολα, η φεουδαρχία που πλήττεται από την κρίση προστρέχει στην εύκολη λύση για τις κυρίαρχες τάξεις που απειλούνται, τον πόλεμο. Το πιο αξιοσημείωτο παράδειγμα έιναι ο Εκατονταετής Πόλεμος, που οι Άγγλοι και οι Γάλλοι ευγενείς πάνω στη σύγχυσή τους επιζήτησαν ως λύση στις δυσκολίες τους. Αλλά, όπως πάντα, ο πόλεμος επιταχύνει τη διαδικασία και εκτός από νεκρούς και ερείπια δημιουργεί και μια νέα οικονομία και μια νέα κοινωνία.

Η κρίση του 14ου αιώνα αναστέλλεται γρήγορα χάρη στην επαναδιαχείριση του οικονομικού και του κοινωνικού χάρτη της Χριστιανοσύνης. Η κρίση ευνοεί και επιτείνει την προηγούμεη εξέλιξη προς τον κρατικό συγκεντρωτισμό. Προετοιμάζει τη γαλλική μοναρχία του Καρόλου Ζ΄ και του Λουδοβίκου ΙΑ΄, την αγγλική βασιλεία των Τυδώρ, την ισπανική ενοποίηση με τους Καθολικούς βασιλείς, την έλευση παντού λίγο πολύ και στην Ιταλία πιο συγκεκριμένα, του «ηγεμόνα». Δημιουργεί νέες, αστικές κυρίως, πελατείες για προϊόντα και τέχνη, που τείνουν ίσως στη μαζική παραγωγή -αυτό που η τυπογραφία θα καταστήσει εφικτό στον πνευματικό τομέα- αλλά που αντιστοιχούν σε ένα ποιοτικό επίπεδο κατά μέσο όρο πολύ αξιοπρεπές, στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου των ανώτερων στρωμάτων, στην ανάπττυξη της ευζωΐας και της φιλοκαλίας. Γεννά την κοινωνία της Αναγέννησης και των νεώτερων Χρόνων, που είναι πιο ανοιχτή και ευτυχέστερη από την πνιγερή φεουδαρχική κοινωνία.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques De Goff