Ελληνικό θαύμα

Ο ελληνικός πολιτισμός χρησιμοποιείται, σε διάφορες πλευρές του και διάφορες όψεις του, από τις διάφορες μη ελληνικές κοινότητες της Μαύρης Θάλασσας, από τους Θράκες, από τις κοινότητες της Μεγάλης Ελλάδας και της Σικελίας, από πολλαπλούς πολιτισμούς στη Μικρά Ασία, στη Φοινίκη και σε πολλές άλλες περιοχές του μεσογειακού κόσμου. Πώς μπορούμε όμως να εξηγήσουμε αυτό το «ελληνικό θαύμα»;

Στο παρελθόν, όταν η ανωτερότητα του ελληνικού πολιτισμού σε σχέση με τους άλλους πολιτισμούς θεωρείτο κάτι δεδομένο, δεν υπήρχε κάποιο θέμα προς εξήγηση. Ήταν προφανές ότι οποιοσδήποτε πολιτισμός ερχόταν σε επαφή με κάτι που θεωρείτο ανώτερο δεν θα μπορούσε παρά να το υιοθετήσει. Τέτοιου είδους ερμηνείες δεν τις παίρνουν στα σοβαρά οι επιστήμονες στην εποχή μας. Παραμένει όμως το ζήτημα του να εξηγήσουμε αυτή την ιδιαίτερη βαρύτητα του ελληνικού πολιτισμού, αυτό το «ελληνικό θαύμα» στις διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης στην αρχαϊκή και την κλασική εποχή.

Η εξήγηση αυτού του φαινομένου δεν έχει μόνο μία αιτία. Οι αιτίες είναι διάφορες και πολλαπλές. Ο ελλαδικός χώρος ήταν μία σχετικά φτωχή περιφέρεια, σε σύγκριση με περιοχές που είχαν μεγάλη συγκέντρωση πλούτου και εξουσίας και πολιτισμικές πρακτικές που πήγαιναν πίσω χιλιετίες. Είναι ένας από τους λόγους που οι Έλληνες θα καταπιαστούν τόσο πολύ με τις διαδικασίες της μεσογειακής αναδιανομής, που τόσοι πολλοί Έλληνες θα αναζητήσουν μία καλύτερη τύχη ως έμποροι, ως ναυτικοί, ως τεχνίτες, ως καλλιτέχνες, ως μισθοφόροι, ως μουσικοί, ως ποιητές και με πολλούς άλλους τρόπους.

Με αυτό τον τρόπο θα βρούμε κοινότητες σε όλη τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα να απασχολούν Έλληνες, σε πολλούς και διαφορετικούς ρόλους, είτε πρόκειται για τους Σκύθες ηγεμόνες, είτε για τους ηγεμόνες της Αιγύπτου και της Φοινίκης, είτε πρόκειται για τους Λευκανούς στη νότια Ιταλία, για τους Θράκες, για τους Λύκιους, τους Κάρες ή τους Κίλικες. Απ’ αυτή την άποψη, ο λόγος που βρίσκουμε επιγράμματα στα ελληνικά στη Λυκία, και όχι στα αιγυπτιακά, είναι γιατί βρίσκει κανείς Έλληνες ναυτικούς, ποιητές και μάντεις στα διάφορα λιμάνια της Λυκίας και όχι Aιγυπτίους ποιητές και μάντεις. Αυτή είναι μία πρώτη εξήγηση.

Μια δεύτερη εξήγηση έχει να κάνει με την ιδιαιτερότητα της περσικής αυτοκρατορίας. Η έλλειψη ενός κωδικοποιημένου μοντέλου οργάνωσης από τη μεριά των Περσών, τόσο σε επίπεδο πολιτικής οργάνωσης όσο και σε επίπεδο πολιτισμικών πρακτικών, έκανε εφικτή τη χρήση, από τις επιμέρους κοινότητες της περσικής αυτοκρατορίας, στοιχείων από πολλά ρεύματα της παγκοσμιοποίησης στην αρχαιότητα. Από τη μία, η περσική αυτοκρατορία ενοποιώντας μία τεράστια περιοχή, από το Αιγαίο μέχρι το Πακιστάν και από τον Καύκασο μέχρι το Σουδάν, είχε ως αποτέλεσμα την εντατικοποίηση των διαδικασιών της παγκοσμιοποίησης, από την άλλη, η απουσία ενός περσικού μοντέλου οργάνωσης επέτρεψε την υιοθέτηση στοιχείων από πολλούς και διαφορετικούς πολιτισμούς.

Ένα τρίτο αίτιο έχει να κάνει με την ιδιομορφία του ελληνικού πολιτισμού. Η ιδιαιτερότητα του ελληνικού πολιτισμού είναι ότι δεν πρόκειται για τον πολιτισμό ενός ενιαίου κράτους, όπως στην περίπτωση των Αιγυπτίων ή των Ρωμαίων, αλλά για τον πολιτισμό ενός συστήματος από εκατοντάδες κοινότητες διεσπαρμένες σε όλη τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Με έναν τρόπο, ο ελληνικός πολιτισμός είναι ήδη ένας διεθνής πολιτισμός, γιατί περιλαμβάνει πρακτικές και διαδικασίες που επέτρεπαν την επικοινωνία, την αμοιβαία κατανόηση, την ανταλλαγή ανάμεσα στα διάφορα μέλη του πανελλήνιου κόσμου.

Φαινόμενα όπως αυτά της ελληνικής μυθολογίας, που είχε μία τεράστια γεωγραφική έκταση που
μπορούσε να συμπεριλαμβάνει όλο τον τότε γνωστό κόσμο, αλλά και την έννοια του ξένου ηρώα,
επέτρεπαν σε μη ελληνικούς πολιτισμούς να ενταχθούν σε ένα σύστημα απεικονίσεων και ιδεών
που μπορούσε να είναι παγκόσμιο, με τους όρους του τότε γνωστού κόσμου. Αυτό μας εξηγεί γιατί
από την Ετρουρία μέχρι τη Λυκία βρίσκουμε τοπικές κοινότητες να χρησιμοποιούν όψεις της
ελληνικής μυθολογίας που εντάσσουν τον πολιτισμό τους σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.

Τέλος, χρειάζεται να τονίσουμε μία συνέπεια του κόσμου των αποικιών, που είναι η κωδικοποίηση του μοντέλου της ελληνικής πόλης και των βασικών χαρακτηριστικών που πρέπει να έχει μία ελληνική κοινότητα, ως αποτέλεσμα της δημιουργίας δεκάδων αποικιών σε όλη τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Η εμφάνιση αυτού του κωδικοποιημένου μοντέλου θα έχει επιπτώσεις στις σχέσεις Ελλήνων και Βαρβάρων ήδη στην κλασική εποχή. Θα αποβεί όμως κομβικό, όταν το μοντέλο της πόλης θα υιοθετηθεί από πάρα πολλούς πολιτισμούς και κοινότητες της Μεσογείου και της Ανατολής, και με αυτό τον τρόπο θα παίξει ρόλο στις σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων, αλλά και στην παγκοσμιοποίηση της ελληνιστικής εποχής.