Εκβαρβαρισμένος Μεσαίωνας

Η Αρχαιότητα ακόμη και παρακμάζοντας διευκόλυνε την δουλειά των χριστιανών κληρικών στους πρώτους αιώνες του Μεσαίωνα. Ό,τι γνώρισε ο Μεσαίωνας από την αρχαία κουλτούρα, του παραδόθηκε από την ύστερη Αυτοκρατορία, η οποία αναμάσησε, φτώχυνε και ανέλυσε λεπτομερώς την ελληνορωμαϊκή λογοτεχνία, σκέψη και τέχνη, κατά τρόπο ώστε ο πρώιμος εκβαρβαρισμένος Μεσαίωνας να μπορεί να τις εφαρμόσει ευκολότερα.

Οι κληρικοί του πρώιμου Μεσαίωνα δεν δανείστηκαν το επιστημονικό και παιδαγωγικό τους πρόγραμμα, ούτε από τον Κικέρωνα, ούτε από τον Κοϊντιλιανό, αλλά από έναν Καρχηδόνιο ρήτορα, τον Μαρτιανό Καπέλλα, ο οποίος στις αρχέςτου 5ου αιώνα στο ποίημα του «Οι γάμοι το Ερμή και της Φιλολογίας» όρισε τις επτά ελευθέριες τέχνες. Αναζητούσαν τις γεωγραφικές γνώσεις λιγότερο στον Πλίνιο και τον Στράβωνα, οι οποίοι ήταν ήδη κατώτεροι από τον Πτολεμαίο, και περισσότερο σε ένα μέτριο ερανιστή του 3ου αιώνα τον Ιουλιανό Σολίνο, που παρέδωσε στον Μεσαίωνα έναν κόσμο με σημεία και τέρατα: «Τα Θαύματα της Ανατολής». Είναι αλήθεια ότι η φαντασία και η τέχνη κέρδισαν ό,τι έχασε η επιστήμη.

Η μεσαιωνική ζωολογία προέρχεται από τον Φυσιολόγο, ένα αλεξανδρινό βιβλίο του 2ου αιώνα που μεταφράστηκε στα λατινικά, στον 5ο αιώνα και με τη μυθώδη του ποίηση και το ηθοπλαστικό του μάθημα καταργεί την επιστήμη. Τα ζώα μεταβάλλονται σε σύμβολα. Από εδώ ο Μεσαίωνας θα εμπνευστεί τα διδακτικά του βιβλία περί θηρίων και εδώ, επίσης η ζωολογική μεσαιωνική ευαισθησία θα τραφεί από την επιστημονική άγνοια. Αυτοί οι ρήτορες και οι ερανιστές θα προσφέρουν στους ανθρώπους του Μεσαίωνα κατακερματιμένη κυρίως γνώση. Η ύστερη Αυτοκρατορία παραδίδει στον Μεσαίωνα υποτυπώδη νοητικά και πνευματικά εργαλεία: λεξιλόγια, μνημοτεχνικούς στίχους, ετυμολογίες και ανθολογίες. Έχουμε να κάνουμε με μια παιδεία παραθεμάτων, επιλογών και «πανδεκτών».

Δεν αρκεί να διαπιστώσουμε την πνευματική οπισθοδρόμηση. Αυτό που έχει σημασία είναι να διακρίνουμε με σαφήνει ποια ήταν η αναγκαία προσαρμογή στις συνθήκες εκείνης της εποχής. Κάποιοι ειδωλολάτρες ή χριστιανοί αριστοκράτες ήταν ελεύθεροι να διιασκεδάζουν με τα παιχνίδια μιας κουλτούρας, εκλεπτυσμένης ίσως, που όμως περιοριζόταν σε μια θνήσκουσα κοινωνική τάξη. Οι εκβαρβαρισμένοι συγγραφείς απευθύνονταν σε νέο κοινό.

Είναι συναρπαστικό να βλέπει κανείς τους πιο καλλιεργημένους και τους πιο επιφανείς εκπροσώπους της νέας χριστιανικής ελίτ, οι οποίοι είχαν συνείδηση της πνευματικής κατωτερότητάς τους απέναντι στους τελευταίους αρχαιότροπους, να απαρνούνται ό,τι ακόμη κατέχουν ή ό,τι θα μπορούσαν να επιτύχουν στον τομέα της πνευματικής εκλέπτυνσης για να κατέβουν στο επίπεδο του ποιμνίου τους. Η επιλογή τους ήταν η αποβλάκωση για χάρη της κατάκτησης. Ο αποχαιρετισμός στα αρχαία γράμματα, που γίνεται μερικές φορές απόλυτα συνειδητά, είναι μια συγκινητική όψη της απάρνησης των μεγάλων χριστιανών ηγετών του πρώιμου Μεσαίωνα.

Κυριαρχεί η άποψη ότι εφόσον οι αμαθείς και οι απλοί άνθρωποι δεν μπορούν να ανέβουν στο επίπεδο των εγγράμματων, ας καταδεχτούν οι εγγράμματοι να κατέβουν στο επίπεδο της αμάθειας τους. Οι μορφωμένοι μπορούν να κατανοήσουν αυτό που ειπώθηκε από τους απλούς, ενώ οι απλοί δεν μπορούν να ωφεληθούν από ό,τι θα λεγόταν από τους λογίους. Τα μέσα και οι τρόποι άλλαξαν και αυτή η αλλαγή της ευαισθησίας και της προπαγάνδας από την Αρχαιότητα στον Μεσαίωνα, ορίζει μια νέα κοινωνία.

Πρόκειται για πνευματική αλλαγή, η οποία πέρα από τον εκβαρβαρισμό, έφθασε ή επεδίωξε να φθάσει σε αξίες εξίσου σημαντικές με εκείνες του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Ο Άγιος Αυγουστίνος διακηρύσσει ότι καλύτερα να σε πιάσουν οι δάσκαλοι της γραμματικής παρά να μην σε καταλάβει ο λαός και ότι πρέπει κανείς να προτιμά τα πράγματα, τις πραγματικότητες, από τις λέξεις. Αυτό ορίζει έναν ωφελιμισμό, ή και ένα μεσαιωνικό υλισμό, που απομακρύνει τους ανθρώπους από έναν ορισμένο τύπο αρχαίας λογομαχίας.

Διαβάζοντας τα νομικά κείμενα, τους συνοδικούς κανόνες, ή τα άρθρα των επιτιμίων του πρώιμου Μεσαίωνα, αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος της αποστολής των ηγετών της χριστιανικής κοινωνίας. Το πρόσκαιρο της υλικής ζωής, η βαρβαρότητα των ηθών, η ένδεια όλων των αγαθών, οικονομικών και πνευματικών, η μεγάλη στέρηση, απαιτούσε θαρραλέες ψυχές που περιφρονούσαν τη λεπτότητα και την επιτήδευση και επιθυμούσαν την επιτυχία.

Φτιαγμένη να περιμένει το τέλος του κόσμου, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, η κοινωνία του πρώιμου Μεσαίωνα, χάρισε στον εαυτό της τις κατάλληλες δομές για να δεχθεί, όταν θα έφτανε η στιγμή την ανάπυξη της δυτικής ανθρωπότητας.

Πηγή: Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Jacques Le Goff