Διασπορικές κοινότητες

Μη ελληνικοί πολιτισμοί επέδρασαν στον ελληνικό και στα όρια του εξελληνισμού και της παγκοσμιοποίησης της ελληνικής κοινής στην ελληνιστική εποχή. Υπήρξε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον φαινόμενο: οι διασπορικές κοινότητες στον ελλαδικό χώρο, η παρουσία δηλαδή, που γίνεται όλο και πιο ορατή και όλο πιο έντονη, μη Ελλήνων στον ελλαδικό χώρο κατά τη διάρκεια της ελληνιστικής εποχής.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας νέας πόλης της ελληνιστικής εποχής, μιας αποικίας, που ιδρύεται από τους ελληνιστικούς ηγεμόνες είναι το λιμάνι της Δημητριάδος, πολύ κοντά στον σημερινό Βόλο. Είναι εντυπωσιακό το πώς η Δημητριάδα, μια νέα πόλη, που δημιουργείται ως διεθνές λιμάνι, πολύ σύντομα αποκτάει μια τέτοια πολυεθνική και πολυπολιτισμική παρουσία. Μας σώζονται οι περίφημες γραπτές στήλες της Δημητριάδας, που μας δίνουν μια σειρά από πολύ σημαντικές πληροφορίες. Από τις στήλες της Δημητριάδας και τα άλλα επιτύμβια ξέρουμε ότι στη Δημητριάδα υπήρχαν μετανάστες από τη Φοινίκη, την Τύρο, τη Σιδώνα, την Άραδο, την Παλαιστίνη και τη Γάζα, το Κίτιο της Κύπρου. Αλλά επίσης Βιθυνοί, Θράκες, Ιλλυριοί και Καρομεμφίτες, δηλαδή Κάρες που είχαν μεταναστεύσει και κατοικούσαν στη Μέμφιδα, ήδη από την αρχαϊκή εποχή.

Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι στη Δημητριάδα βρίσκουμε την παρουσία Αιγυπτίων ιερέων. Η παρουσία Αιγυπτίων ιερέων είχε ιδιαίτερες συνέπειες για τη διάδοση και τη μορφή που πήραν οι αιγυπτιακές λατρείες στον ελλαδικό χώρο αλλά και σε όλη τη Μεσόγειο. Και, φυσικά, σε ένα τέτοιο διεθνές λιμάνι δεν θα μπορούσαμε παρά να συναντήσουμε και μεικτούς γάμους, όπως αυτοί ανάμεσα σε έναν Φοίνικα και μια γυναίκα από το Άργος, που σώζουν οι πηγές.

Η Ρόδος, ήδη από τα κλασικά χρόνια, είναι ένα πολύ σημαντικό λιμάνι, που συνδέει τις διεθνείς
μετακινήσεις από την Αίγυπτο μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα, γιατί βρίσκεται σε ένα κομβικό σημείο, στη διαδρομή μεταξύ αυτών των δύο περιοχών. Στα ελληνιστικά χρόνια όμως θα μετατραπεί σε ένα πολύ σημαντικό λιμάνι και μια πολύ σημαντική πολιτική δύναμη και το ναυτικό των Ροδίων, βεβαίως, θα παίξει σημαντικό ρόλο σε αυτές τις εξελίξεις. Και πάλι, κυρίως από τα επιτύμβια αλλά και από τις υπόλοιπες επιγραφές, ξέρουμε ότι η Ρόδος είχε έναν σύνθετο πληθυσμό. Υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι από τις γειτονικές περιοχές της Μικράς Ασίας, όπως είναι η Καρία και η Λυκία, αλλά και άνθρωποι από πολύ μακρινές περιοχές, όπως την Ιταλία: βρίσκουμε Βρέττιους, Λευκανούς και Μεσάπιους στη Ρόδο.

Επίσης είναι πραγματικά εντυπωσιακό από πόσες πολλές και πόσο διαφορετικές περιοχές της
ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας προέρχονται οι δούλοι στη Ρόδο. Στη Ρόδο
βρίσκουμε Γαλάτες, Φρύγες, Λυδούς και Αρμένιους από τη Μικρά Ασία, Μήδους και Πέρσες από την Ανατολή, Θράκες από τα Βαλκάνια, Μαιώτες και Σαρμάτες από τη Μαύρη Θάλασσα και τέλος Αιγύπτιους και Λύβιες από την Αφρική.

Αναμφίβολα όμως η πιο εντυπωσιακή παρουσία των διασπορικών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο είναι στο νησί της Δήλου. Η Δήλος, ήδη από την αρχαϊκή και την κλασική εποχή, ήταν ένα πανελλήνιο ιερό, οπωσδήποτε όχι της ίδιας εμβέλειας όπως η Ολυμπία και οι Δελφοί, αλλά παρ’ όλα αυτά με ένα πολύ ευρύτερο ακροατήριο από το καθαρά τοπικό. Το 166 π.Χ., όμως, η απόφαση της Ρώμης να μετατρέψει τη Δήλο σε διεθνές λιμάνι χωρίς δασμούς θα μετατρέψει τη Δήλο σε ένα κέντρο του διεθνούς εμπορίου. Το αποτέλεσμα θα είναι, φυσικά, το ότι στον περιορισμένο χώρο της Δήλου μπορούμε να δούμε ανθρώπους, από τα πιο διαφορετικά μέρη της δυτικής, της ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, να συνυπάρχουν με τους πιο διαφορετικούς ρόλους, όπως για παράδειγμα οι δούλοι.

Δεν είναι όμως μόνο οι δούλοι που συνιστούν την παρουσία ξένων σε ένα διεθνές λιμάνι. Η παρουσία των ξένων εμπόρων, τεχνιτών, τραπεζιτών, ναυτικών και πολλών άλλων επαγγελμάτων, είναι πολύ έντονη στο νησί, τόσο από τη δυτική Μεσόγειο, όσο και από την ανατολική και από τη Μαύρη Θάλασσα. Η παρουσία εμπόρων και επιχειρηματιών από την Ιταλία και την κεντρική Μεσόγειο στη Δήλο είναι ιδιαίτερα έντονη. Με τη σειρά της θα έχει σημαντικές συνέπειες για την εξάπλωση φαινομένων της παγκοσμιοποίησης στην Ιταλία.

Αλλά ταυτόχρονα οι ξένοι έμποροι και ναυτικοί που βρίσκονται στη Δήλο δημιουργούν τα δικά τους κοινά, τις δικές τους οργανώσεις, που συνδυάζουν το επάγγελμα, τον τόπο καταγωγής και τη λατρεία μιας συγκεκριμένης θεότητας. Έχουμε για παράδειγμα ανθρώπους που προέρχονται από τη Βηρυτό και λατρεύουν, με τη μορφή του Ποσειδώνα, την τοπική θεότητα της Βηρυτού, ή τους ανθρώπους από την Τύρο, που λατρεύουν τον Ηρακλή, δηλαδή τον Μελκάρτ της Τύρου, που ταυτίζεται με την ελληνική θεότητα του Ηρακλή, μια παράδοση που υπάρχει ήδη από την εποχή του Ηροδότου.

Τέλος, υπάρχουν τρία ιερά αφιερωμένα στον Σάραπι και άλλες αιγυπτιακές θεότητες. Μια επιγραφή μάλιστα καταγράφει το πώς ένας από τους ιερείς ήταν περήφανος για την ιερατική του καταγωγή από την Αίγυπτο και το πώς μετανάστευσε στη Δήλο και το ιερό των Συρίων θεοτήτων, όπως η Ατάργατις. Φυσικά αυτά τα ιερά για τις συριακές και αιγυπτιακές θεότητες έχουν πολύ διαφορετική μορφή από τα συνηθισμένα ελληνικά ιερά, δεν έχουν τους μεγάλους επιβλητικούς ναούς, αντίθετα χρησιμοποιούν πάρα πολύ δημόσιους χώρους, όπως το θέατρο που βρίσκει κανείς στο ιερό των Συρίων θεοτήτων για τη συγκέντρωση των πιστών και για τις τελετουργίες που λάμβαναν χώρα.

Πέρα από αυτά τα ιερά, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι βρίσκουμε Ιουδαίους σε πάρα πολλά μέρη του
μεσογειακού κόσμου και βεβαίως τους βρίσκουμε και στη Δήλο, όπου υπάρχει το κτήριο της ιουδαϊκής συναγωγής, αλλά και μια σειρά από λατρείες σε αραβικές θεότητες, όπως ο Οδδός, ο Σιν και ο Δίας Δούσαρης. Άρα, μπορεί κανένας να δει τη συνύπαρξη σε κέντρα, όπως είναι η Δημητριάδα, η Ρόδος και η Δήλος, ανθρώπων από πολλές και διαφορετικές περιοχές του μεσογειακού κόσμου και ταυτόχρονα την παρουσία των λατρειών τους, με όλες τις πολιτισμικές συνέπειες που είχε κάτι τέτοιο για τον ελληνικό πολιτισμό.