Βυζαντινή τέχνη

Η Βυζαντινή τέχνη είναι η τέχνη των Ελλήνων στη χριστιανική της φάση, όπως εκδηλώνεται στην μακραίωνη ιστορία του βυζαντινού κράτους, από το 324 ως το 1453. Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης και η άλωσή της από τους Τούρκους παρέχουν ικανοποιητικά χρονολογικά όρια, που όμως δεν υποδηλώνουν τις απαρχές ή το τέλος της τέχνης αυτής.

Πραγματικά, για να μπορέσει το νέο αυτό κεφάλαιο της ελληνικής τέχνης να επιτύχει τη συγχώνευση των διαφόρων παραγόντων που συνέβαλαν στη διαμόρφωσή της χρειάσθηκε να περάσουν σχεδόν δύο αιώνες από την ιδρυσή της Κωνσταντινούπολης. Εξάλλου η βυζαντινή τέχνη επιβίωσε μετά τη Άλωση σε ποικίλες μορφές, στην Ελλάδα, στη χερσόνησο του Αίμου γενικότερα και στη Ρωσία. Οι συμβατικές αυτές χρονολογίες χρησιμεύουν για να μας υπενθυμίζουν ότι η ανάπτυξη αυτής της τέχνης ήταν δεμένη με τη ζωή της αυτοκρατορίας και κυρίως με την πρωτεύουσα της, και ότι αυτή η πρωτεύουσα, η Κωνσταντινούπολη, δεν ήταν μια ρωμαϊκή ή ανατολική πόλη, αλλά μια πόλη που είχαν ιδρύσει σε πολύ παλιά εποχή οι Έλληνες.

Εφόσον η βυζαντινή τέχνη συνδέεται με το βυζαντινό κράτος πέπει να εξετασθεί μέσα στα όρια αυτού του κράτους. Αλλά τα γεωγραφικά, όπως τα χρονολογικά, δεν είναι σαφή. Η πρώτη δυσκολία αναφύεται από το γεγονός ότι τα σύνορα της αυτοκρατορίας υπέστησαν με την πάροδο του χρόνου σημαντικές μεταβολές. Ωστόσο ο τρόπος ζωής που είχε αναπτυχθεί στην Κωνσταντινούπολη μια πόλη που κυριαρχούσε στη πολιτιστική ζωή της οικουμένης, δεν μπορούσε να σταματήσει ξαφνικά, μόνο εξαιτίας εδαφικών μεταβολών. Υπήρξε μια περίοδος και αυτό ισχύει για τον 5ο και τον 6ο α ιώνα, που όλες οι μεγάλες πόλεις του χριστιανικού κόσμου, η Έφεσος, η Αντιόχεια, τα Ιεροσόλυμα η Αλεξάνδρεια , η Θεσσαλονίκη, η Αθήνα, η Ραβέννα, το Μεδιόλανο (σημ. Μιλάνο) και η Ρώμη υπερηφανεύονταν ότι η τέχνη τους ήταν βυζαντινή. Οι γεωγραφικές περιοχές που αντιπροσωπεύουν αυτές οι πόλεις δεν μπορούν να λείπουν από καμία θεώρηση της βυζαντινής τέχνης.

Πρέπει επίσης να εξετασθούν και άλλες περιοχές, όπου ορισμένοι λαοί, όπως οι Ρώσοι και οι Αρμένιοι, σχημάτισαν ανεξάρτητες εθνικές ενότητες. Οι λαοί αυτοί, είτε ήρθαν σε επαφές με το Βυζάντιο και δέχθηκαν τον Χριστιανισμό από εκεί, όπως οι Ρώσοι, είτε έγιναν υπήκοοι της αυτοκρατορίας σε κάποια φαάση της ιστορίας τους, όπως οι Αρμένιοι, και υπέστησαν την επιρροή της τέχνης και του πολιτισμού του Βυζαντίου. Υπάρχουν τέλος άλλα έθνη, όπως εκείνα της δυτικής Ευρώπης, που αγωνίσθηκαν επί αιώνες να βρουν μια δική τους ταυτότητα και ένα δικό τους πολιτισμό. Τώρα μόλις αρχίζει να διαπιστώνεται η έκταση της συμβολής του Βυζαντίου και της τέχνης του στους λαούς αυτούς και γίνεται πληρέστερα αντιληπτή η συμβολή του ελληνικού πνεύματος στον Ευρωπαίο άνθρωπο.

Το Βυζάντιο, όπου, όπως και σε πολλές αρχαίες ελληνιστικές πόλεις της Μικράς Ασίας, κατοικούσαν Έλληνες που μιλούσαν την ελληνική γλώσσα, έγινε η νέα πρωτεύουσα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, η Νέα Ρώμη. Οι Έλληνες που είχαν εξελληνίσει όλον τον αρχαίο κόσμο, διαδραμάτισαν ρόλο και στη νέα πρωτεύουσα και στον πολιτισμό που δημιούργησε. Η Κωνσταντινούπολη έγινε αμέσως ελληνική, ανεξάρτητα από τα ρωμαϊκά στοιχεία που έφερε μαζί του Κωνσταντίνος ή η αυτοκρατορική διοίκηση. Οι Έλληνες από τη μια πλευρά και από την άλλη οι Ρωμαίοι και ένα πλήθος μη ελληνικές εθνότητες, που είχαν δεχθεί τις επιδράσεις του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού, αποτελούν τα κύρια συστατικά στοιχεία του πολιτισμού και της τέχνης του Βυζαντίου.

Λειτουργία της βυζαντινής τέχνης

Ο άνθρωπος, στην επιθυμία του να ενωθεί με το θείο, θέλει να αισθάνεται και να πραγματώνει την παρουσία του θεού. Η πραγματικότητα της θείας παρουσίας, όπως επιτυγχάνεται με τη λειτουργία, δεν μπορεί να γίνει χωρίς τις τέχνες. Η αρχιτεκτονική, η ζωγραφική (ψηφιδωτά, τοιχογραφίες, χειρόγραφα) η ποίηση, η μουσική και ο χορός, παύουν να ειναι μορφές τέχνης που ακολουθούν ιδιαίτερη πορεία η καθέ μία, επιδιώκουν συγκεκριμένα αποτελέσματα, και γίνονται μέρη ενός μοναδικού λειτουργικού συνόλου, πράγμα που δεν μειώνει τη σημασία τους, αλλά οπωσδήποτε τους επιβάλλει να απαρνηθούν τον ατόμικό τους ρόλο. Από μορφές τέχνης με ξεχωριστούς στόχους μεταβάλλονται σε εκφράσεις της ουσίας της Εκκλησίας, της παρουσίας του Θεού.

Η αρχιτεκτονική πρόσφερε τον τόπο λατρείας και εξέφρασε θρησκευτικούς στοχασμούς και συγκινήσεις. Η ζωγραφική και η γλυπτική κατέστησαν ορατό το αόρατο, και, με τη συνεργασία της αρχιτεκτονικής, ανέπτυξαν ένα πρόγραμμα διακόσμησης, που αναδύθηκε από το δόγμα και τη λειτουργία της Εκκλησίας και διατυπώθηκε ουσιαστικά κατά τη μέση βυζαντινή περίοδο. Οι τέχνες αυτές υπήρξαν επίσης αγωγοί μιας ιδιαίτερης αντίληψης για ένα ρυθμό που αντιστοιχούσε στην επισημότητα της λειτουργίας. Η μουσική δημιούργησε μια μυστική ατμόσφαιρα, που ήταν απαραίτητη για την πραγμάτωση της παρουσίας του θεού. Ο χορός τέλος, ήταν ένας τρόπος έκφρασης της ανθρώπινης στάσης και των συναισθημάτων απέναντι στο θείο με τις χειρονομίες και την κίνηση.

Με πληροφορίες από: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους