Στην Κρήτη της Τουρκοκρατίας

Οι κάτοικοι στην Κρήτη, Έλληνες και Τούρκοι, όσον αφορά τη φυσική τους εμφάνιση έχουν, έχουν ωραία κορμοστασιά, είναι εύρωστοι και ρωμαλέοι. Τους αρέσει να ασκούνται στην τοξοβολία,. Πάντα ξεχώριζαν σε αυτήν την άσκηση. Μάλιστα ο Παυσανίας βεβαιώνει ότι ήταν συνυφασμένη με το έθνος τους, και το προτιμούσαν επίσης όλοι οι λαοί της Ελλάδας. Έτσι, βλέπουμε πάνω στα αρχαία νομίσματα του νησιού να απεικονίζονται μόνο άντρες.

Πρόκειται για τίμιους ανθρώπους. Σήμερα το νησί αυτό δεν συναντά κανείς κατεργάρηδες ούτε λωποδύτες, ούτε ζητιάνους, δολοφόνους ή κλέφτες μεγάλης εμβέλειας. Οι πόρτες των σπιτιών κλείνουν απλά με πολύ ελαφριές ξύλινες ράβδους, που χρησιμεύουν ως κλειδαριές. Όταν κάποιος Τούρκος κλέψει, κάτι που σπανιότατα συμβαίνει, τον στραγγαλίζουν μέσα στη φυλακή, για λόγους εθνικής αξιοπρέπειας. Στη συνέχεια βάζουν το πτώμα του σε ένα σάκο γεμάτο πέτρες και το ρίχνουν στη θάλασσα. Όταν ο κλέφτης είναι Έλληνας, καταδικάζεται σε ραβδισμό ή απαγχονισμό στο πλησιέστερο δέντρο.

Η πλειονότητα των Τούρκων έχει εκχριστιανιστεί ή είναι παιδιά Τούρκων χριστιανών. Οι Τούρκοι που έχουν αλλαξοπιστήσει, (πρώην χριστιανοί) συνήθως είναι λιγότεροι έντιμοι από τους γνήσιους Τούρκους. Ένας σωστός Τούρκος δεν λέει τίποτα όταν βλέπει τους χριστιανούς να τρώνε χοιρινό και να πίνουν κρασί, ενώ τους Τούρκους αποστάτες, που κρυφά τρώνε και πίνουν, τους επιτιμά και τους υβρίζει. Πρέπει να ομολογήσουμε ότι αυτοί οι δυστυχείς πουλάνε την ψυχή τους φτηνά, αφού για να αλλάξουν θρησκεία δεν κερδίζουν παρά ένα πανωφόρι και το προνόμιο να απαλλαγούν από το κεφαλοχάρατσο, προνόμιο που δεν ξεπερνά τα 5 τάλιρα ετησίως.

Οι Έλληνες χωρικοί φορούν στο κεφάλι τους μι κόκκινη σκούφια. Στα χωράφια, για να προστατευθούν από τον ήλιο, έχουν μοναδική συνδρομή ένα μαντήλι που το δένουν πάνω στη σκούφια και το ανασηκώνουν από τη μια μεριά με το μπαστούνι τους, σχηματίζοντας έτσι ένα είδος ομπρέλας. Οι Τούρκοι χρησιμοποιούν την ίδια μέθοδο. Οι Έλληνες ντύνονται ελαφρά. Φορούν μπλε βράκα από βαμβακερό ύφασμα που φτάνει ως τα πόδια, αλλά το πίσω μέρος της βράκας κατεβαίνει χαμηλότερα από ό,τι πρέπει και τους κάνει να φαίνονται πολύ αστείοι. Στην Κρήτη δεν βλέπουμε κανέναν χωρίς να είναι καλά ποδημένος, ενώ οι αγρότες της Ευρώπης ως επί το πλείστον είναι μισοξυπόλητοι. Στις πόλεις οι Έλληνες χρησιμοποιούν σκαρπίνια. από κόκκινο μαροκίνι, εξαιρετικά καθαρά και ανάλαφρα. Στα χωριά φορούν μικρές μπότες από το ίδιο δέρμα που τις κάνει να αντέχουν χρόνια ολόκληρα και είναι τόσο καλά ποδημένοι όσο οι αρχαίοι Κρητικοί του Ιπποκράτη.

Όσο για τις κυρίες στην Κρήτη, είδαμε αρκετά όμορφες. Το ένδυμα τους δεν τονίζει καθόλου τη μέση, παρ΄ό,τι είναι ό,τι πιο όμορφο διαθέτουν. Το ρούχο αυτό είναι πολύ απλό. Πρόκειται για ένα φουστάνι από κόκκινο μάλλινο ύφασμα, πλισέ, που σφίγγει στη μέση και κρέμεται στους ώμους με δύο χοντρά κορδόνια. Κάτω από φουστάνι φορούν μόνο ένα πουκάμισο. Καλύπτουν το κεφάλι τους με ένα άσπρο μαντήλι που πέφτει με χάρη πάνω στους ώμους τους.

Δεν υπάρχουν στον κόσμο άνθρωποι πιο φιλικοί από τους Έλληνες. Από όπου περνούσαμε όλο το χωριό συγκεντρώνονταν, οι μισοί τριγύρω μας, οι άλλοι μισοί στις αυλές τους. Δεν το έκαναν για να μας βρίσουν. Είναι τόσο καλοί άνθρωποι.

Παρ΄ότι στην Κρήτη δεν υπήρχαν ούτε οι μισοί από τους ανθρώπους που απαιτούνταν για να το καλλιεργούν, ωστόσο, παράγεται περισσότερη ποσότητα από μπορούν να καταναλώσουν οι κάτοικοι. Το νησί αφθονεί όχι μόνο σε κρασί, αλλά προμηθεύει τους ξένους λάδι, μαλλί, μετάξι, μέλι, κερί, τυριά, λάβδανο. Καλλιεργείται ελάχιστα το βαμβάκι και το σουσάμι. Το σιτάρι είναι εξαιρετικό, κυρίως στην περιοχή του Ηρακλείου και στην πεδιάδα της Μεσαράς, χωρίς όμως να ξέρουν να κάνουν ψωμί. Το ψωμί τους είναι μια μαλακιά ζύμη, κομματιασμένη και τόσο λίγο ψημένη που κολλά στα δόντια.

Τα κρητικά κρασιά είναι έξοχα, κόκκινα, λευκά και ροζέ. Δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι βλέπουμε νομίσματα χτυπημένα στην αρχαιότητα για τους Κρήτες, στην πίσω όψη των οποίων αναπαρίστανται στεφάνια από κισσό πλεγμένα με τσαμπιά σταφυλιών. Τα κρασιά σε αυτό το κλίμα έχουν την ξινάδα που χρειάζεται για να εξισορροπήσουν τη γλυκύτητα τους. Αυτή η γλύκα τους, όχι μόνο δεν είναι ανούσια, αλλά συνοδεύεται από ένα απολαυστικό βάλσαμο που κάνει όποιους γεύτηκαν τα κρασιά της Κρήτης να περιφρονούν κάθε άλλο κρασί.

Το μαλλί του Ηρακλείου Κρήτης, όπως και της υπόλοιπης Ελλάδας, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί παρά μόνο για χοντρά υφάσματα, λουριά και στρώματα. Το μετάξι του νησιού θα ήταν τέλειο αν γνώριζαν να το δουλέψουν. Το μέλι είναι εξαιρετικό και μυρίζει θυμάρι, με το οποίο όλη η γη είναι γεμάτη. Το κερί και το λάβδανο δεν είναι προς περιφρόνηση. Αξίζουν τα τυριά των βουνών των Σφακίων. Αν και η Κρήτη είναι μια πλούσια χώρα, ωστόσο οι καλύτερες περιοχές του νησιού δεν καλλιεργούνται καθόλου σωστά, και μάλιστα τα 2/3 αυτού του βασιλείου αποτελούνται από ξερά βουνά, άγονα, δυσάρεστα, απόκρημνα, κατακόρυφα και περισσότερο προσιτά σε κατσίκες παρά σε ανθρώπους.

Joseph Pitton de Tournefort

Στη Νάξο, το «λατινικό» νησί

Στη Νάξο υπάρχει ένα κάστρο, το οποίο βρίσκεται στο πιο ψηλό σημείο της πόλης. Είναι κυκλικό με μεγάλους πύργους στα άκρα του, ανάμεσα στους οποίους υπάρχει ένα μεγάλος, τετράγωνος με παχιά τοιχώματα και ο οποίος ήταν κάποτε το παλάτι των δουκών. Οι απόγονοι των Λατίνων ευγενών που εγκαταστάθηκαν στο νησί υπό την αρχηγία αυτών των πριγκίπων κατέχουν ακόμη την τοποθεσία του κάστρου.

Στη Νάξο, το «λατινικό» νησί
Χαλκογραφία με το Κάστρο της Νάξου

Οι Έλληνες, οι οποίοι είναι πολύ περισσότεροι, κατέχουν όλη την περιοχή από το κάστρο μέχρι τη θάλασσα. Η έχθρα μεταξύ των Ελλήνων και των Λατίνων της μικρής αριστοκρατίας είναι αγεφύρωτη: οι Λατίνοι προτιμούσαν να κάνουν δεσμό με τη φτωχότερη αγρότισσα παρά να παντρευτούν Ελληνίδες κυρίες -πράγμα το οποίο τους έκανε να εξασφαλίσουν άδεια από τη Ρώμη να παντρευτούν ξαδέλφια τους από τη Γερμανία.

Οι Τούρκοι αντιμετωπίζουν όλους αυτούς τους ευγενείς των δύο πλευρών με τον ίδιο τρόπο. Με την άφιξη του ταπεινότερου μπέη μιας γαλιότας, ούτε οι Λατίνοι, ούτε οι Έλληνες τολμούν να εμφανιστούν παρά μόνο με κόκκινα φέσια σαν τους κοινούς δούλους μιας γαλέρας και τρέμουν μπροστά στον κατώτατο αξιωματούχο.

Μόλις αποσυρθούν οι Τούρκοι η ευγενική τάξη της Νάξου ανακτά το αγέρωχο ύφος, δεν βλέπει κανείς παρά βελούδινα καπέλα και δεν ακούει παρά μόνο για γενεαλογικά δέντρα. Μερικοί θεωρούν ότι είναι απόγονοι των Παλαιολόγων και των Κομνηνών. Άλλοι ότι κατάγονται από τους Ιουστινιάνι και τους Γκριμάλντι.

Ο σουλτάνος δεν πρέπει να φοβάται πιθανή εξέγερση σε αυτό το νησί: τη στιγμή που ξεσηκώνεται ένας Λατίνος, οι Έλληνες το αναφέρουν στον καδή. Και αν ένας Έλληνας ανοίξει το στόμα του, ο καδής ξέρει τι θέλει να πει πριν το κλείσει.

Οι αρχόντισσες εδώ είναι ματαιόδοξες μέχρι γελοιότητας. Θα δει κανείς να επιστρέφουν από την ύπαιθρο μετά τον τρύγο με συνοδεία 30-40 γυναικών, οι μισές με τα πόδια και οι άλλες μισές πάνω στα γαϊδούρια, ή μία να έχει στο κεφάλι της μία ή δύο βαμβακερές πετσέτες, ή ένα μεσοφόρι της κυράς της. Άλλη περπατάει κρατώντας ένα ζευγάρι κάλτσες, ένα πέτρινο τσουκάλι ή μερικά πήλινα πιάτα.

Όλα τα έπιπλα του σπιτιού γίνονται δημόσιο θέαμα και η κυρία, αξιοθρήνητα θρονιασμένη πάνω στο γάιδαρο, κάνει την είσοδο της στην πόλη θριαμβευτικά, στην κεφαλή αυτής της πομπής. Τα παιδιά είναι στο μέσον αυτής της καβαλαρίας και ο σύζυγος συνήθως ουραγός.

Οι ευγενείς της Νάξου μένουν όλοι στην ύπαιθρο, στους πανέμορφους τετράγωνους πύργους τους και επισκέπτονται σπάνια ο ένας τον άλλον. Η κυριότερη ασχολία τους είναι το κυνήγι. Όταν τους επισκέπτεται ένα φιλικό πρόσωπο, διατάζουν έναν υπηρέτη να φέρει το πρώτο ζυγούρι ή μοσχάρι που μπορεί να βρεθεί στο κτήμα τους: το ζώο που πιάνεται είναι αδέσποτο, κατάσχεται και σφάζεται σύμφωνα με το έθιμο της περιοχής και ακολουθεί γλέντι με το σφαχτό.

Μερικά χρόνια πριν 12 οικογένειες στη Νάξο ασπάστηκαν τον μωαμεθανισμό: οι χριστιανοί της λατινικής κοινότητας έβαλαν τους κουρσάρους να τους αρπάξουν και να τους μεταφέρουν στη Μάλτα. Από εκείνη τη στιγμή και μετά δεν πέρασε από το μυαλό κανενός να γίνει μωαμεθανός στη Νάξο.

Joseph Pitton de Tournefort

Σίφνος ή Σίφαντος

30 μίλια από τη Μήλο βρίσκεται η Σίφνος, ή Σίφαντος. Τη Σίφνο συναντήσαμε κάτω από έναν όμορφο ουρανό ακόμη πιο γοητευτικό από της Μήλου. Στη Σίφνο συναντούμε γερόντους εκατόν είκοσι ετών. Ο αέρας, τα νερά, τα φρούτα, το θήραμα, τα πουλερικά, όλα άριστης ποιότητας. Τα σταφύλια της είναι υπέροχα, όμως η γη που τα παράγει είναι πολύ σκληρή και τα κρασιά της δεν είναι εκλεκτά. Γι΄αυτό το λόγο πίνουμε Μήλου και Σαντορίνης.

Σίφνος ή Σίφαντος
Κάτοικος της Σίφνου

Παρ΄ότι η Σίφνος καλύπτεται από πετρώματα μαρμάρου και γρανίτη, ωστόσο είναι από τα πιο γόνιμα και τα καλύτερα καλλιεργημένα νησιά του Αρχιπελάγους. Προμηθεύει τους σημερινούς ευγενικούς κατοίκους της αρκετούς καρπούς. Τα ήθη των προγόνων τους είναι πολύ υποτιμημένα. Όταν μέμφονταν κάποιον ότι ζει με τρόπο σιφαντίνικο και ότι ο λόγος του είναι σιφαντίνικικος ισοδυναμούσε με μεγάλη ύβρι.

Οι κάτοικοι προσπαθούν να αξιοποιήσουν το λάδι και την κάππαρη τους. Επίσης, το μετάξι τους είναι πολύ όμορφο, αλλά παράγεται σε μικρή ποσότητα και τα βαμβακερά υφάσματα, αρκετά περιζήτητα, είναι δύο ειδών: το σκαμίτι είναι υφασμένο ενιαία, το δίμιτο είναι ύφασμα δίκλωστο, σταυρωτό, ωραιότερο, πιο γερό και μεγαλύτερης κατανάλωσης. Έτσι, καταναλώνεται όχι μόνο το βαμβάκι του νησιού, αλλά και αυτό των γειτονικών νησιών. Τα υπόλοιπα εμπορεύσιμα είδη της Σίφνου είναι τα σύκα, τα κρεμμύδια, το κερί, το μέλι, το σουσάμι. Εργάζονται στην παραγωγή ψάθινων καπέλων που πωλούνται σε όλο το Αρχιπέλαγος με το όνομα καστόρι της Σίφνου.Το νησί αυτό, όπου μετράμε πάνω από 5.000 ψυχές, φορολογείται προς 1.700 ως 4.000 τάλιρα για κεφαλικούς και άμεσους φόρους.

Εκτός από το Κάστρο, που βρίσκεται στο βράχο της άκρης της θάλασσας και ίσως χτίστηκε στα ερείπια της αρχαίας Απολλωνίας, υπάρχουν πέντε χωριά, ο Αρτέμωνας, το Σταβρί, η Κατεβατή, τα Εξάμπελα και το Πεταλί, τέσσερις μονές καλογέρων, της Βρύσης ή Πηγής, του Μουγκού, του Αγίου Χρυσοστόμου και του Προφήτη Ηλία, δύο μονές καλογραιών, η μία με περίπου 20 κοπέλες και η άλλη με 40, στον οικισμό που φέρει το όνομα Καμάρες. Τα κορίτσια έρχονται μερικές φορές από τα νησιά του Αρχιπελάγους για να κάνουν το τάμα τους. Όσο για τα παρεκκλήσια, υπάρχουν γύρω στα πεντακόσια και οι εξήντα παπάδες τα λειτουργούν μόνο μια φορά ετησίως, την ημέρα του Αγίου τους.

Τα λιμάνια του νησιού είναι ο Φάρος, το Βαθύ, η Κιτριανή, η Χερσόνησος, και του Κάστρου. Ο Φάρος σίγουρα διατήρησε το όνομα κάποιου παλαιού φάρου που χρησίμευε ως οδηγός των πλοίων. Τα λιμάνια της Σίφνου ήταν αρκετά πολυσύχναστα πριν από πολλά χρόνια.

Η Σίφνος άλλοτε ήταν πασίγνωστο και πλούσιο νησί χάρη στα μεταλλεία χρυσού και αργύρου. Σήμερα ίσα που γνωρίζουν που βρίσκονται. Στο νησί είναι ιδιαίτερα συνηθισμένος και ο μόλυβδος. Οι βροχές τον αποκαλύπτουν σχεδόν παντού. Το μεταλλείο είναι γκριζόχρωμο, στιλπνό και αποδίδει μολύβι που πλησιάζει τον κασσίτερο. Όταν οι αγρότες θέλουν να κυνηγήσουν, τον παίρνουν από τα χωράφια και τον λιώνουν για να φτιάξουν σκάγια. Το μολύβι αυτό, που είναι σαν φυσικό ψιμύθιο, υαλοποιείται εύκολα, γεγονός που κάνει άριστης ποιότητας τις χύτρες του νησιού.

Ο Θεόφραστος, ο Πλίνιος, ο Ισίδωρος βεβαιώνουν ότι στη Σίφνο σμίλευαν κάποια πέτρα μαλακή και έφτιαχναν πήλινες χύτρες οι οποίες, αφού τις περιέχυναν με κάποιο λάδι, γίνονταν μαύρες και πολύ σκληρές. Πολύ καλά θεωρούνταν και τα ποτήρια που έφτιαχναν στο νησί.

Οι Εβραίοι της Σίφνου

Πριν από περίπου πενήντα χρόνια έφτασαν στη Σίφνο Εβραίοι απεσταλμένοι της Υψηλής Πύλης για να εξετάσουν τα μεταλλεία μολύβδου. Όμως οι αστοί του νησιού, φοβούμενοι μήπως τους εξαναγκάσουν να εργαστούν σε αυτά, πλήρωσαν τον καπετάνιο της γαλέρας, που είχε φέρει τους Εβραίους και την είχαν φορτώσει με μετάλλευμα, να τους οδηγήσει στην Θεσσαλονίκη. Ο ανωτέρω αξιωματικός έριξε σε ξέρα το πλοίο του και ενώ αυτό βυθιζόταν αυτός διασώθηκε με τη βάρκα του, Κάποιοι Εβραίοι που ξαναήρθαν στη Σίφνο με την ίδια αποστολή δεν φάνηκαν καλύτεροι έμποροι.

Οι Σίφνιοι για να απαλλαγούν από αυτούς μια και καλή, έδωσαν ένα ποσόν σε κάποιον Προβηγκιανό πειρατή που βρισκόταν στη Μήλο και αυτός τρύπησε με κανονιοβολισμούς μία δεύτερη γαλέρα φορτωμένη με μετάλλευμα από τους Εβραίους. Το αποτέλεσμα της επίθεσης ήταν τόσο καλό, που Τούρκοι και Εβραίοι εγκατέλειψαν αυτήν την προσπάθεια τους.

Ο Τούρκοι δεν τολμούσαν και πολύ να εμφανιστούν στα νησιά πριν από την πλήρη αναχώρηση των Γάλλων, οι οποίο έφευγαν συχνά για να τους συλλάβουν και να τους αιχμαλωτίσουν στη συνέχεια στις κορυφές των γύρω βουνών. Οι Έλληνες διευκόλυναν ατές τις βιαιοπραγίες, ωστόσο παρηγορούσαν τους μουσουλμάνους και τους δάνειζαν χρήματα για την πληρωμή των λύτρων.

Η Σίφνος αλλάζει χρήση στους αρχαίους τάφους

Οι αρχαιότητες του νησιού είναι παραμελημένες. Στο δρόμο από το λιμάνι προς το κάστρο υπάρχει ένας αρχαίος τάφος που χρησιμεύει σαν σκάφη για να πίνουν νερό τα ζώα. Είναι ένα κομμάτι μάρμαρο υψηλής αισθητικής με μήκος έξι πόδια κι οκτώ ίντσες, επί δύο πόδια και οκτώ ίντσες φάρδος και δύο πόδια και τέσσερις ίντσες ύψος. Ο τάφο φέρει φύλλα ακάνθου, μηλοέλατου και άλλων καρπών. Πολύ κοντά στο μνημείο αυτό βρίσκεται μία άλλη μαρμάρινη πέτρα ενσωματωμένη στον τοίχο, λείψανο ενός άλλου τάφου.

Στους πρόποδες ενός λόφου, λίγο μακρύτερα από εκεί, βρίσκονται τα ερείπια ενός αρχαίου ναού, που θα μπορούσε να είναι του θεού Πάνα, ο οποίος λατρευόταν στο νησί κατά την αρχαιότητα. Επίσης, βλέπουμε έναν μαρμάρινο τάφο οκτώ πόδια μήκος και τέσσερις ίντσες ύψος και δύο πόδια και οκτώ ίντσες φάρδος, όμως τα κτερίσματα είναι πενιχρά και φαίνονται μικροτεχνήματα. Απεικονίζουν παιδιά που κρατούν στεφάνια από όπου κρέμεται ένα μεγάλο τσαμπί σταφύλι.

Στο μοναστήρι της Βρύσης ή Πηγής, υπάρχει ένας τάφος από μάρμαρο με πολύ διαφορετική χρήση από αυτήν που προοριζόταν, αφού πλέον χρησιμοποιείται σαν ποτίστρα. Αυτός ο τάφος έχει ύψος τρία πόδια και οκτώ ίντσες και μολονότι τα κτερίσματα του είναι κατεστραμμένα, ο χρόνος δεν άφησε τα σημάδια του σε τρία παιδιά στην πρόσοψη του, που μαρτυρούν ότι όλο είχε γίνει από εξαιρετικό τεχνίτη. Τα παιδιά κρατούν την άκρη ενός στεφανιού.

Πάνω στην πύλη της Χώρας, στην έξοδο με κατεύθυνση το λιμάνι, είναι εντοιχισμένα τμήματα δύο μορφών από μάρμαρο, μέτριας τεχνικής. Η μία είναι γυμνή και η άλλη καλυμμένη. Σε μια γωνιά ενός τετραγώνου πύργου, στα αριστερά της πύλης του Κάστρου, διακρίνεται ένα ανάγλυφο από μάρμαρο που το αναφέρουν ως ιστορία του Tobie. Γνώμη μου είναι ότι πρόκειται για λείψανο κάποιου τάφου. Στον ίδιο τοίχο, έχουν χτίσει ό,τι απέμεινε από ένα λιοντάρι, ενώ φαίνεται μόνο το κεφάλι και το στήθος του.

Οι Λατίνοι της Σίφνου

Η Σίφνος έχει διαχωριστεί από το δουκάτο της Νάξου. Είναι βέβαιο ότι ο Μάρκος Σανούδος το κυρίευσε και το προσάρτησε στο δουκάτο αυτό υπό τον Ερρίκο Β’, Λατίνο αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης. Η οικογένεια των Γοζαδίνι κατείχε τη Σίφνο μέχρι την περίοδο που ο Μπαρμπαρόσα έγινε κυρίαρχος υπό τον Σουλεϊμάν Β’. Η οικογένεια αυτή σήμερα έχει περιοριστεί σε τρία αδέλφια, τα οποία σχεδόν όλο το χρόνο είναι στο κρεβάτι, αφού όλα υποφέρουν από βαριές παθήσεις.

Joseph Pitton de Tournefort

Μήλος, το νησί των Σανούδων

Η Μήλος είναι ένα όμορφο νησί σχεδόν στρογγυλό, με περίπου 60 μίλια περίμετρο. Η Μήλος είναι ένα νησί ιδιαίτερα καλλιεργημένο. Το λιμάνι της, ένα από τα καλύτερα και μεγαλύτερα της Μεσογείου χρησιμεύει για καταφύγιο όλων των πλοίων που πηγαίνουν στην ανατολική Μεσόγειο, ή που επιστρέφουν από εκεί, επειδή βρίσκεται στην είσοδο του Αρχιπελάγους, το οποίο οι παλαιότεροι γνωρίζουν με το όνομα Αιγαίο.

Μήλος, το νησί των Σανούδων
Γυναίκα της Μήλου

Η Μήλος γνώρισε την ίδια τύχη με τα άλλα νησιά του Αρχιπελάγους, δηλαδή υπέκυψε στην κυριαρχία των Ρωμαίων, των Βενετών και των Τούρκων. Ο Μάρκος Σανούδος, ο πρώτος δούκας του Αρχιπελάγους, προσάρτησε το νησί στο δουκάτο της Νάξου, υπό τον αυτοκράτορα Ερρίκο της Φλάνδρας Βελγίου, αδελφό του αυτοκράτορα Μπουντουέν. Η Μήλος διαχωρίστηκε από το παραπάνω δουκάτο από τον Ιωάννη Σανούδο, έκτο δούκα του Αρχιπελάγους, ο οποίος την παραχώρησε στον αδελφό του πρίγκιπα Μάρκο και ο τελευταίος με τη σειρά του το έδωσε ως προίκα στην αδελφή του Φιορέντσα, σύζυγο του Φρανσουά Κρίσπο.

Η Χώρα της Μήλου, με τους 5.000 κατοίκους της, είναι αρκετά καλά δομημένη αλλά ανυπόφορα βρώμικη. Όταν χτίζουν ένα σπίτι, αρχίζουν από το χώρο των γουρουνιών, ο οποίος είναι κάτω από μια αψίδα στο ισόγειο ή ίσως χαμηλότερα για να βλέπει πάντα στο δρόμο. Τα σκουπίδια που συγκεντρώνονται, σε συνδυασμό με τους ατμούς των αλυκών που βρίσκονται στην ακροθαλασσιά, τις αναθυμιάσεις των ορυκτών που μολύνουν το νησί, την έλλειψη υγιεινών υδάτων, δηλητηριάζουν τον αέρα της Μήλου, και προξενούν επικίνδυνες αρρώστιες.

Τα σπίτια της Μήλου είναι διώροφα με ταράτσα, με πολύ καλή τοιχοποιία και αρκετά ομαλή πέτρα, παρόμοια με ελαφρόπετρα αλλά σκληρή, μαυριδερή, ελαφριά που αντέχει στον αέρα και είναι κατάλληλη να ακονίζει κάθε είδους μεταλλικό φράγμα. Οι ταράτσες της Μήλου είναι της ίδιας τεχνοτροπίας με αυτές των άλλων νησιών του Αιγαίου. Πρόκειται για ένα απλό στρώμα από χώμα καλά πατημένο, που με τις πρώτες βροχές σχίζεται και το νερό πέφτει από παντού. Ωστόσο όσο εμποτίζεται και οι ρωγμές κλείνουν λίγο λίγο τόσο παγιώνεται.

Οι Γάλλοι καπουτσίνοι είναι αρκετά καλά εγκατεστημένοι στην είσοδο της πόλης. Πριν από μερικά χρόνια το μοναστήρι είχε γκρεμιστεί από τους Τούρκους, που τους καταμαρτυρούσαν ότι φύλαγαν τη λεία των πειρατών. Το κτίσμα ανεγέρθηκε και πάλι και είναι η καινούργια εκκλησία είναι πολύ όμορφη. Ο σουλτάνος πρόσφερε 1.000 τάλιρα για την ανοικοδόμηση της. Οι Γάλλοι έμποροι, οι καπετάνιοι των πλοίων, ακόμη και οι πειρατές συνεισέφεραν ανάλογα με τις δυνατότητες τους, αφού όπως παντού οι καπουτσίνοι είναι φτωχοί. Από τους δύο μοναχούς της μονής της Μήλου, ο ένας λειτουργεί το ελληνικό σχολείο και ο άλλος το ιταλικό.

Ο Μήλιοι είναι καλοί ναύτες χάρη στη χρήση και τη γνώση των περιοχών του Αιγαίου και χρησιμεύουν ως οδηγοί στα περισσότερα ξένα πλοία. Οι κυρίες που δεν είναι λιγότερο κοκέτες από εκείνες της Κιμώλου, μακιγιάρονται με μια πούδρα από ένα θαλάσσιο φυτό με την οποία τρίβουν τα μάγουλα τους για να κοκκινίσουν. όμως το χρώμα αυτό φεύγει γρήγορα και τελικά η χρήση αυτής της πούδρας χαλάει το χρώμα του προσώπου και καταστρέφει την επιδερμίδα. Οι γυναίκεες των δύο αυτών νησιών ντύνονται με τον ίδιο τρόπο.

Στη Μήλο υπάρχουν μόνο Έλληνες με εξαίρεση τον Τούρκο δικαστή. Ο βοεβόδας είναι συνήθως κάποιος Έλληνας που απαιτεί την είσπραξη του άμεσου φόρου, αλλά διατηρεί να τιμωρεί ή να διατάζει ραβδισμό, όπως ο αγάς των γενιτσάρων στις πόλεις της Τουρκίας. Το 1700 ο άμεσος φόρος έφτανε τα 5.000 τάλιρα και πλήρωνα στο Μεζομόρτο καπουδάν πασά το ίδιο ποσό για κεφαλικό φόρο.

Κάθε χρόνο διορίζουν τρεις προξένους στη Μήλο. Ονομάζονται επίτροποι. Όσοι υπηρετούν έχουν τη διοίκηση των εισοδημάτων της πόλης, εισοδήματα από τους δασμούς, τις αλυκές και τις μυλόπετρες. Όλα αυτά μισθώνονται για 1.000 τάλιρα μόνο. Στο τελωνείο πληρώνουν 3% για κάθε εμπόρευμα. Οι χειροκίνητοι μύλοι που φτιάχνουν στο νησί είναι πολύ καθαροί και η πέτρα άριστη. Την εξάγουν στην Κωνσταντινούπολη, την Αίγυπτο, τον Μοριά, τη Ζάκυνθο, την Κεφαλλονιά και ακόμη στον Αγκώνα.

Στο νησί υπάρχουν δύο επίσκοποι, ο ένας Έλληνας και ο άλλος Λατίνος. Ο Λατίνος έχει μόνο έναν ιερές κοντά του, αν και επίσκοπος Μήλου, Κιμώλου και Σίφνου, όπου διατηρεί απλούς βικάριους. Το 1700 η έδρα ήταν κενή και πίστευαν ότι ο Πάπας κρατούσε εκεί απλά έναν αποστολικό βικάριο, επειδή η Εκκλησία της Μήλου έχει εισοδήματα μόνο 150 τάλιρα. Παλαιότερα είχε 500 τάλιρα, αλλά όταν ο σουλτάνος μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο αναγνώρισε τα νησιά και εξέτασε τους τίτλους ιδιοκτησίας, ο Λατίνος επίσκοπος της Μήλου, που χάρη στην ευγενή παραχώρηση των Βενετών διέθετε το νησί Καμένη, βρέθηκε χωρίς τίτλους. Έτσι, το νησί αυτό που βρίσκεται κοντά στην Κίμωλο, μπήκε σε πλειστηριασμό και πουλήθηκε 500 τάλιρα. Ο τελευταίος επίσκοπος πέθανε τόσο φτωχός που είχε υποθηκεύσει το δισκοπότηρο, τη μίτρα και όλο το διάκοσμο της εκκλησίας του. Λέγεται ότι θα πέθαινε από την εξαθλίωση χωρίς τον μισθό που ο (Γάλλος) βασιλιάς του είχε παραχωρήσει και τις προσφορές που η εξοχότητα του μοίραζε στους Λατίνους που ζουν στην ανατολική Μεσόγειο. Η Επισκοπική Εκκλησία είναι υπό την σκέπη του Αγίου Κοσμά και του Αγίου Δαμιανού. Παλαιότερα ήταν ελληνική εκκλησία που πουλήθηκε στους Λατίνους. Η κατοικία του επισκόπου είναι πολύ όμορφη. Ο επίσκοπος αυτός δεν έχει κάτι να διεκδικήσει από τον Έλληνα ομόλογο του όσον αφορά τα εισοδήματα.

Η κύρια εκκλησία της Μήλου είναι η Παναγία του Λιμανιού. Άλλη εκκλησία είναι ο Άγιος Χαράλαμπος, ερημίτης του όρους Σινά. Οι Έλληνες τον ονομάζουν και Άγιο Καράλοβο, όπως θα ονομαζόταν κάποιος Άγιος που τον επικαλούμαστε ενάντια στη λέπρα. Καρά σημαίνει μαύρο και λοβός, λέπρα. Υπάρχουν ακόμη και οι εκκλησίες: Μέγας Γεώργιος, Άγιος Γεώργιος ο ερημίτης, Ευαγγελισμός, Άγιος Αντώνιος, Άγιος Δημήτριος, Αρχάγγελος Μιχαήλ, Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής, Μέγας Άγιος Νικόλαος, Μικρός Άγιος Νικόλαος, Αγίου Πνεύματος, Άγιος Αθανάσιος, Άγιος Σπυρίδωνας, Παναγία, Άγιοι Σαράντα, Άγιος Πολύκαρπος, Άγιος Ελευθέριος. Οι εκκλησίες αυτές αποτελούν ισάριθμες ενορίες και έχουν καθεμιά τον ιερέα της.

Στην ιεραρχία μετά τον επίσκοπο, ο οικονόμος αποτελεί το μεγαλύτερο κληρικό αξίωμα και τοποθετείται στα δεξιά του προαναφερόμενου ιεράρχη. Είναι κάτι σαν υποκατάστατο του ή μεγάλος βικάριος του. Ο σκευοφύλακας βρίσκεται στην αριστερά του επισκόπου, ενώ αμέσως μετά ακολουθεί ο αρχειοφύλακας. Ο επίσκοπος έχει την ευθύνη όλων αυτών, αλλά έχει και τριάντα ιερείς υπό τις οδηγίες του.

Εκτός από πολλές εκκλησίες η Μήλος έχει και δώδεκα μοναστήρια: το μοναστήρι της Παναγίας του Κάστρου, της Αγίας Ελένης, της Παναγίας του Πέπλου, το μοναστήρι του Χριστού, του Αγίου Σάββα, του Αγίου Ιωάννη του Σιδήρου, της Παναγίας του Βουνού, της Παναγίας της Φανερωμένης, της Παναγίας των Κήπων, του Προφήτη Ηλία, του Αγίου Γεωργίου του Γυμνού, της Αγίας Μαρίνας.

Η μονή της Αγίας Μαρίνας είναι η ομορφότερη του νησιού, με πολύ καλό κρασί. Έχει περισσότερα ελαιόδεντρα από όσα όλη η Μήλος μαζί. Η πηγή που ποτίζει τους κήπους της μονής είναι όμορφη και κυλά προς τον πυθμένα ενός πηγαδιού. Οι πορτοκαλιές και οι κέδροι θα ήταν τέλειας ομορφιάς αν δεν έσπευδαν να τα καλλιεργήσουν. Οι γύρω από το οίκημα περιοχές είναι ευχάριστες και καλύπτονται από μαστιχόδεντρα και ακανθώδεις θάμνους σπάνιους σε άλλα μέρη.

Joseph Pitton de Tournefort

Κίμωλος, ο επικίνδυνος σκόπελος του Αρχιπελάγους

«Κίμωλος» είναι το νησί που πήρε το όνομα του από την Αρζεντιέρα τον καιρό που βρέθηκαν ορυχεία αργύρου. Βλέπουμε ακόμη τα υπολείμματα εργαστηρίων και φούρνους όπου επεξεργάζονταν το μέταλλο αυτό.

Κίμωλος, ο επικίνδυνος σκόπελος τους Αρχιπελάγους
Γυναίκα της Κιμώλου

Σήμερα ποιος θα τολμούσε να ξαναρχίσει τις εργασίες χωρίς την άδεια των Τούρκων. Και οι Τούρκοι, με το πρόσχημα ότι οι κάτοικοι του νησιού θα αποκόμιζαν κέρδη, δε δίστασαν να τους γονατίσουν με φόρους. Οι κάτοικοι της Χώρας πιστεύουν ότι τα ορυχεία βρίσκονται προς την πλευρά που βλέπει τα Πολλώνια, ένα μικρό λιμάνι της νήσου Μήλου. Τα νησιά αυτά είναι σε απόσταση ενός μιλίου από ακρωτήρι σε ακρωτήρι, σύμφωνα με τους γεωγράφους, ενώ η διαδρομή είναι διπλάσια. Το λιμάνι της Κιμώλου είναι μικρό και όχι αρκετά βαθύ για τα μεγάλα πλοία που μένουν αρόδο νοτιοανατολικά του νησιού Πολίνος, γνωστό στους Φράγκους με το όνομα Καμένη.

Υπάρχει μόνο ένα κακοφτιαγμένο χωριό μέσα στην Κίμωλο, ενώ το νησί, που είναι πολύ ξερό και με άγονα βουνά τριγύρω, έχει μόλις δεκαοχτώ μίλια περιφέρεια. Σπέρνουν κριθάρι και βαμβάκι μόνο στα περίχωρα του χωριού. Πίνουν κρασί από τη Μήλο και νερό από στέρνες, επειδή δεν υπάρχει ούτε μία πηγή σε όλο το νησί, εκτός από μερικά άχρηστα πηγάδια. Τα αμπέλια δίνουν σταφύλια μόνο για φαγητό. Οι Βενετοί έκοψαν όλα τα ελαιόδεντρα στους πολέμους τους με τους Τούρκους.

Το νησί έγινε πάμφτωχο από τότε που ο σουλτάνος δεν ανέχεται πια Γάλλους κουρσάρους στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Κίμωλος ήταν τόπος συνάντησης τους και ξόδευαν σε γλέντια ό,τι είχαν λεηλατήσει από τους Τούρκους. Η Κίμωλος είναι ο επικίνδυνος σκόπελος του Αρχιπελάγους, αλλά πρέπει να είναι κανείς πολύ ανίκανος για να ναυαγήσει εξαιτίας του.

Όλη η επιχειρηματικότητα του νησιού στρέφεται γύρω από αυτό το χωρίς λεπτότητα είδος διασκέδασης που δεν αρμόζει παρά μόνο σε ναύτες. Οι γυναίκες ασχολούνται μόνο με την παραγωγή βαμβακερών καλτσών και τον έρωτα. Οι κάλτσες τους, αν και όχι ιδιαίτερα καλές, τροφοδοτούν τα γειτονικά νησιά. Οι άντρες αφιερώνονται στη θάλασσα και γίνονται καλοί καπετάνιοι.

Όσο για τη θρησκεία, σχεδόν όλοι οι κάτοικοι της Κιμώλου είναι της ελληνικής πίστης και οι εκκλησίες τους διαθέτουν μια εικοσάδα από μικρές καμπάνες, προνόμιο καθόλου ευκαταφρόνητο σε εδάφη Τούρκων. Οι Λατίνοι είναι λίγοι σε αριθμό σε αυτό το μικρό νησί και δεν είναι καλύτεροι από τους Έλληνες.

Η Λατινική Εκκλησία εξυπηρετείται από ένα βικάριο του επισκόπου Μήλου, της οποίας η Κίμωλος είναι το προάστιο. Η Δικαιοσύνη απονέμεται από έναν μετακινούμενο δικαστή που είναι ο μόνος μουσουλμάνος στην Χώρα. Συνήθως δεν έχει ούτε υπηρέτη ούτε υπηρέτρια και δεν θα τολμούσε να υψώσει τον τόνο της φωνής του από φόβο μη βάλουν πειρατές να τον απαγάγουν.

Για την Κίμωλο δεν αναφέρεται τίποτα στην αρχαία ιστορία.Το νησί ακολουθούσε πάντα τη μοίρα της Μήλου. Κατά την ανατροπή της αυτοκρατορίας των Ελλήνων από τους Λατίνους, ο Μάρκος Σανούδος, Ενετός ευγενής, την ένωσε με το δουκάτο της Νάξου και μερικά άλλα γειτονικά νησιά. Στη συνέχεια ενεπλάκη μέσα στις κτήσεις ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα.

Παρά τη φτώχεια της Κιμώλου σήμερα οι Τούρκοι εισπράττουν χίλια τάλιρα για κεφαλικό φόρο και για άμεσο φόρο που συνιστά το 1/4 του συνόλου των προϊόντων. Εκτός αυτών των φόρων, οι κάτοικοι δίνουν ακόμη 300 ή 400 αξιωματικούς του καπουδάν πασά που έρχονται να απαιτήσουν τόσο το κεφαλικό φόρο όσο και τον άμεσο.

Δύο πράγματα ενδιαφέρουν τη φυσική ιστορία σε αυτό το νησί: η κιμωλική γη και τα φυτά. Για τα ορυχεία αργύρου δεν γίνεται πια λόγος. η κιμωλική γη, που ενδιέφερε τόσο τους αρχαίους, και που έφερε το όνομα του νησιού, είναι μία άσπρη κιμωλία, αρκετά βαριά και άγευστη, γεμάτη από λεπτή άμμο που γίνεται αισθητή κάτω από το δόντι. Είμαι σίγουρος ότι αυτό το είδος κιμωλίας δεν διαφέρει από αυτήν που βρίσκεται στα περίχωρα του Παρισιού, παρά το ότι η τελευταία είναι περισσότερο λιπαρή και σαπουνοειδής. Για το λόγο αυτό απορρυπαίνει και λευκαίνει τα ρούχα. Το καθάρισμα είναι-δεν είναι αρκετά καλό, αλλά κάνει οικονομία στο σαπούνι. Νομίζω ότι οποιαδήποτε κιμωλία θα καθάριζε το ίδιο καλά. Η μόνη προφύλαξη αναφορικά με αυτή της Κιμώλου, θα ήταν η αφαίρεση της χοντρής άμμου και των χαλικιών που τρυπούν τα ρούχα. Τελικά οι νησιώτες δεν έχουν άλλο απορρυπαντικό, ενώ και η χρήση του είναι πανάρχαια στην πατρίδα τους. Ο Πλίνιος βεβαιώνει ότι το χρησιμοποιούσαν για να πλένουν τα υφάσματα.

Joseph Pitton de Tournefort

Περιηγητές στην Ελλάδα

Αιώνες αλλά και δεκαετίες πριν την Ελληνική Επανάσταση του 1821, ο ελλαδικός χώρος έγινε χώρος περιηγήσεων. Το κίνημα του Διαφωτισμού μετέδωσε το αρχαίο ελληνικό πνεύμα στους Ευρωπαίους, οι οποίοι αποφάσισαν, είτε λόγω εργασίας είτε λόγω προσωπικής αναζήτησης, να επισκεφτούν την Ελλάδα στα πλαίσια περιηγητισμού. Αυτοί οι περιηγητές ταξίδευαν σε όλο τον ελλαδικό χώρο για πολύ καιρό. Επισκέπτονταν αρχαιολογικούς χώρους, συνέλεγαν πληροφορίες για τα ήθη και τα έθιμα των Ελλήνων, παρατηρούσαν τη γεωμορφία του ελλαδικού χώρου και την καθημερινή ζωή.

Περιηγητές

Joseph Pitton de Tournefort (1656-1708

Ο Joseph Pitton de Tournefort ήταν Γάλλος Βοτανολόγος, γιατρός και περιηγητής, γεννημένος στην Εξ-Αν-Προβάνς. Σπούδασε ιατρική και παρ΄ότι ο πατέρας του τον προόριζε για ιερέα, κατάφερε να ασχοληθεί με τη Βοτανική, που τον ενδιέφερε από πολύ μικρή ηλικία. Το 1688 διορίστηκε καθηγητής στον Βοτανικό Κήπο των Παρισίων, θέση στην οποία παρέμεινε ως το θάνατό του. Ταξίδεψε αρκετά στην Ελλάδα, τη Μικρά Ασία και τα Πυρηναία και από τις επιστημονικές αυτές αποστολές συνέλεξε δείγματα από πολλά φυτικά είδη, ενώ παράλληλα έγραψε με γλαφυρότητα για τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις. Εκπόνησε ένα σύστημα ταξινόμησης των φυτών, το οποίο για την εποχή υπήρξε πρωτοποριακό και σε γενικές γραμμές ισχύει μέχρι και σήμερα.

Richard Chandler (1738-1810)

Ο Richard Chandler ήταν Άγγλος λόγιος και αρχαιολόγος, που επισκέφτηκε την Ελλάδα στο διάστημα 1764-66. Η αγγλική αρχαιόφιλη εταιρεία των Dilettanti τον όρισε επικεφαλής της πρώτης επιστημονικής αποστολής που πραγματοποιήθηκε στον ελλαδικό χώρο. Ο Chandler συνοδευόταν στο ταξίδι του από τον αρχιτέκτονα Nicholas Revett και τον ζωγράφο William Pars. Στην αρχή οι τρεις συμπατριώτες επισκέφτηκαν τις αρχαιότητες των παραλίων της Μικράς Ασίας. Στη συνέχεια, περιηγήθηκαν στην Αττική, την Πελοπόννησο, τους Δελφούς στη Στερεά. Τα κείμενα του Chandler απέκτησαν εξαιρετική φιλολογική αξία, οι παρατηρήσεις του εμπλούτισαν με πλήθος στοιχείων τις γνώσεις μας για τη γεωγραφία του ελλαδικού χώρου και τη χωροθέτηση των αρχαιοτήτων. Επίσης ο Chandler ανέδειξε μέσα από το έργο του τους χαρακτήρες των σύγχρονων Ελλήνων, τα ήθη και τις νοοτροπίες τους. Το έργο του Chandler συνιστά σημαντική συμβολή στη διαμόρφωση της δυτικής συναντίληψης για τον Ελληνισμό του 18ου αιώνα.

Antoine-Laurent Castellan (1772-1838)

Ο Antoine-Laurent Castellan ήταν Γάλλος σχεδιαστής, ο οποίος το 1797 εργάστηκε σε μια γαλλική αποστολή που είχε αναλάβει την εκτέλεση έργων στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης. Ταξίδεψε στη συνέχεια στην Πελοπόννησο, σε νησιά του Ιονίου και του Αργοσαρωνικού. Εξέδωσε με τη μορφή επιστολών σε τόμο το 1808 και 1810 τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις από την παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη και την περιήγηση του στον ελλαδικό χώρο. Ζωγράφισε ο ίδιος 23 σχέδια που αναφέρονται στους τόπους που επισκέφθηκε. Ο θαυμασμός του για τις επιτυχίες των σύγχρονων Ελλήνων στο εμπόριο και τη ναυτιλία καταγράφεται στο έργο του, όπως και η διατύπωση πληροφοριών για το καθεστώς αυτοδιοίκησης του νησιωτικού χώρου και ειδικά της Ύδρας. Ο Castellan έκδηλα υποκλίνεται μπρος στην τόλμη και τη ναυτοσύνη των Ελλήνων ναυτικών. Ανέδειξε στοιχεία του πολιτισμικού περιβάλλοντος, πληροφορίες που αξιοποιήθηκαν αργότερα με συστηματικό τρόπο από ξένους και Έλληνες μελετητές. Μέσα από το έργο του Castellan απεικονίζονται επίσης σκηνές του βίου των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, καθότι ο Γάλλος σχεδιαστής γνώρισε από κοντά τον Ελληνισμό της Πόλης, συνεργάστηκε μαζί τους και φιλοξενήθηκε σε ελληνικά σπίτια.

William Martin Leake (1777-1860)

Περιηγητές στην Ελλάδα
William Martin Leake

Ο William Martin Leake, Άγγλος αξιωματικός του στρατού, ταξίδεψε στην Ελλάδα την πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα κατ΄ εντολή του υπουργείου Εξωτερικών Υποθέσεων του Ηνωμένου Βασιλείου. Στόχος του ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών προς χρήση από τις βρετανικές διπλωματικές και στρατιωτικές υπηρεσίες. Βρέθηκε στην Ελλάδα στα 1802, 1805 και 1809-1810. Σε όλο αυτό το διάστημα ταξίδευε σχεδόν αδιάκοπα. Στα πολύχρονα και κοπιαστικά ταξίδια του σε ολόκληρη την έκταση του ελλαδικού χώρου αξιοποίησε τις γνώσεις του, αλλά προπάντων ανέπτυξε ένα πρωτόγνωρο εξερευνητικό ταλέντο, που εντυπωσιάζει για την πληρότητα της επιστημονικής προσέγγισης σε πολλούς τομείς. Για παράδειγμα, οι γνώσεις μας για τη γεωγραφία της νεότερης Ελλάδας θα ήταν σημαντικά φτωχότερες χωρίς τη συμβολή του Leake. Το ίδιο και οι γνώσεις μας για τις εμπορικές και εν γένει οικονομικές δραστηριότητες, για τα τοπωνύμια της ελληνικής γης, για το οδικό δίκτυο, για τις αρχαιότητες. Η δραστηριότητα του ως πράκτορα των βρετανικών υπηρεσιών τον έφερε επί πολύ καιρό στην αυλή του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, έτσι μέσα από το πλούσιο έργο του ο Leake φώτισε φυσιολογικά την προσωπικότητα του τυράννου της Ηπείρου.

Nicholas Biddle (1786-1844)

Ο Nicholas Biddle, Αμερικανός διπλωμάτης, τραπεζίτης, φιλόλογος και περιηγητής, σπούδασε στα πανεπιστήμια της Πενσιλβανίας και του Πρίνστον. Ταξίδεψε στην Ελλάδα το 1806 και επισκέφτηκε τη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο και τα Επτάνησα. Έγραψε τις εντυπώσεις του από την προεπαναστατική Ελλάδα στο προσωπικό του ημερολόγιο. Υπήρξε ένθερμος φιλέλληνας και ο πρώτος Αμερικανός που κατέγραψε τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις από την Ελλάδα. Μετά την επιστροφή του στην Αμερική, συνεπαρμένος από την επαφή του με την κοιτίδα του ελληνικού πολιτισμού, έδωσε πλήθος διαλέξεων σχετικά με την Ελλάδα, με τις οποίες προσπάθησε να διατρανώσει την πίστη του για την ελληνική απελευθέρωση. Διετέλεσε πρόεδρος της Τράπεζας των ΗΠΑ στο διάστημα 1822-1836.

Charles Robert Cockerell (1788-1863)

Ο Charles Robert Cockerell, Άγγλος αρχιτέκτονας, ήρθε νεαρότατος στην Ελλάδα στα 1810, μέλος μιας εταιρείας αρχαιοθήρων, μεταξύ των οποίων ήταν ο Εσθονός Stackelberg, ο Δανός Brostend και ο Γερμανός Haller. Απώτερος στόχος της εταιρείας ήταν η ανακάλυψη αρχαιοτήτων στον ελλαδικό χώρο, η ανασκαφή, η σύληση και η πώληση σε πλούσιους συλλέκτες του εξωτερικού. Φυγάδευσαν πλήθος ευρημάτων της κλασικής περιόδου από τους χώρους της Αίγινας (ναός Αφαίας), της Ολυμπίας και των αρχαίων Βασσών (Επικούριος Απόλλων), τα οποία σήμερα ανήκουν σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Ο Cockerell παρέμεινε περίπου τέσσερα χρόνια στην Ελλάδα, από τα επτά συνολικά που ανάλωσε σε περιηγήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Σε όλη τη διάρκεια των ταξιδιών του και για την εξυπηρέτηση των ανασκαφικών τους επιδιώξεων ο Cockerell και η παρέα του ήρθαν σε επαφή με κατοίκους της ελληνικής ενδοχώρας, γεγονότα που κατέγραψε ο Άγγλος αρχιτέκτονας στο προσωπικό του ημερολόγιο, το οποίο, όπως είναι ευνόητο, διακρίνεται από άκρατο υποκειμενισμό. Έτσι, τα αισθήματα του προς τους Έλληνες και τους Τούρκους εναλλασσόμενα, προκύπτουν σχεδόν αποκλειστικά από την πιθανότητα επίτευξης των ιδιοτελών στόχων του ίδιου του Cockerell και της συντροφιάς του. Ο Cockerell έγινε σπουδαίος καθηγητής της Αρχιτεκτονικής στη Βασιλική Ακαδημία της Βρετανίας.

Jean Alexandre Buchon

Ο Jean Alexandre Buchon ιστορικός μεσαιωνικής ιστορίας της Γαλλίας. Ταξίδεψε το 1840 στην Ελλάδα, προκειμένου να μελετήσει αρχειακό υλικό. Η μελέτη που δημοσίευσε με τίτλο Voyage dans l’ Eubee, les iles Ionnienes et les Cyclades en 1841 τυπώθηκε στο Παρίσι το 1841 και είναι διάσπαρτη με πληροφορίες για αρχεία και βιβλιοθήκες λογίων του ελλαδικού χώρου. Δημοσίευσε επίσης μεταξύ των άλλων και μια μελέτη για το πριγκιπάτο του Μορέως.

David Thomas Ansted (1814-1880)

Ο David Thomas Ansted υπήρξε σημαντικότατος καθηγητής Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge. Θεωρείται ένας από εκείνους που καθόρισαν την εξέλιξη της επιστήμης της Γεωλογίας. Αποφάσισε να ταξιδέψει στα Ιόνια Νησιά λίγο πριν την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα, προκειμένου να διαπιστώσει εκ του πλησίον την πολιτική κατάσταση και τις αιτίες των αντιβρετανικών αισθημάτων, τις κοινωνικές σχέσεις και τα έθιμα των κατοίκων των νησιών. Προπάντων όμως να εξετάσει τη γεωλογία των Επτανήσων.

Henry Fanshawe Tozer

Ο Henry Fanshawe Tozer υπήρξε σημαντικός γεωγράφος καθηγητής στο Exeter College της Οξφόρδης και συγγραφέας ταξιδιωτικών έργων. Το 1904 μετέφρασε στα αγγλικά τη Θεία Κωμωδία του Δάντη. Εκδόθηκε στο Λονδίνο το βιβλίο του Lectures on the geografhy og Greece, δείγμα του πόσο σύγχρονο και καινοτόμο θεωρείται το συνολικό του έργο του Tozer πάνω στα θέματα της γεωγραφίας της Ελλάδας. Το πιο σημαντικό του έργο είναι το A History of Ancient Geogarphy, 1897, το οποίο έκανε και πολλές επανεκδόσεις.

Frederick Trench Townshend (1838-1924)

Ο Frederick Trench Townshend ήταν λοχαγός στο Σύνταγμα Ιππικού της Βασιλικής σωματοφυλακής της Βρετανίας, υπήρξε συγγραφέας ενός διάσημου έργου του 19ου αιώνα ήταν η περιγραφή ενός πολύμηνου ταξιδιού στην Αμερική. Το συγκεκριμένο βιβλίο πραγματοποίησε μεγάλες πωλήσεις στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μετά την επίσκεψη του στην Αμερική ταξίδεψε στη Μεσόγειο και συγκεκριμένα στην Αλγερία, την Ελλάδα, την Τουρκία και την Τύνιδα. Το βιβλίο του με τις ταξιδιωτικές αναμνήσεις του από τον ελλαδικό χώρο εκδόθηκε το 1870 μετά τα γεγονότα στο Δήλεσι, γεγονός που επισήμανε με αποτροπιασμό ο συγγραφέας στον πρόλογο του.

Louis de Launay

Ο Louis de Launay ήταν γόνος οικογένειας με πολύ μεγάλη παράδοση στα γράμματα. Δημοσίευσε το έργο του Chez les Grecs de Turquie στο Παρίσι το 1897.

Victor Guerin

Ο Victor Guerin γεννήθηκε το 1829. Υπήρξε καθηγητής στη Γαλλική Σχολή της Αθήνας και μετέπειτα καθηγητής γαλλικού Πανεπιστημίου. Επισκέφτηκε τη Σάμο ο 1850 και το 1856 εξέδωσε στο Παρίσι τις ταξιδιωτικές του σημειώσεις. Οι περιγραφές του είναι αναλυτικές και το περιεχόμενο του έργου του αναφέρεται κυρίως στη γεωγραφία, τις κλιματολογικές συνθήκες, την παραγωγή και τις απασχολήσεις.

Irving Manatt

Ο Irving Manatt ήταν Αμερικάνος περιηγητής, καθηγητής των ελληνικών στο Πανεπιστήμιο του Brown και Αμερικανός πρόξενος στην Αθήνα το διάστημα 1889-1893. Επισκέφτηκε ξανά την Ελλάδα στα χρόνια, 1899, 1905 και 1913. Ταξίδεψε στα νησιά του Αιγαίου και κατέγραψε τις εντυπώσεις του στο βιβλίο του «Μέρες του Αιγαίου».

Οι παραπάνω είναι λίγοι από τους περιηγητές που πέρασαν από την Ελλάδα. Σε κάποιους περιηγητές οφείλουμε πληροφορίες και γνώσεις, που παίρνουμε από τα έργα τους, ευγνωμοσύνη για το ενδιαφέρον τους που μετέδωσαν στην Ευρώπη και έσπειραν τον φιλελληνισμό. Κάποιοι άλλοι περιηγητές, όμως, με την παράνομη, τις περισσότερες φορές, δραστηριότητα τους στον ελληνικό χώρο έσπειραν τον όλεθρο σε σημαντικά μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.