Εκδρομές του Castellan

Σχεδόν καθημερινά κάνουμε εκδρομές στη στεριά. Πότε επισκεπτόμαστε αρχαία ερείπια προσπαθώντας να μαντέψουμε το σχέδιο δόμησης και τη χρήση του, πότε διασχίζουμε τις πλέον απομακρυσμένες κοιλάδες, όπου η φύση παρουσιάζει ποικίλες εκδοχές, μορφές άγριες ή τοπία ειδυλλιακά.

Εκδρομές του Castellan
Βοσκός της Πελοποννήσου
(19ος αιώνας)

Πήγαμε αρκετές φορές στη Μονεμβασία να μελετήσουμε τα ήθη και τα έθιμα των κατοίκων. Τέλος, το βράδυ, με τη βάρκα πλέαμε κατά μήκος των ακτών, οι οποίες άκουγαν τα τραγούδια μας, ενώ το ρυθμικό χτύπημα των κουπιών έδινε το μέτρο. Όταν ένα ελαφρό αεράκι αγριεύει τη θάλασσα, αφηνόμαστε στην ώθηση των πανιών και καούμε σιωπηλοί τη γλυκιά μελωδία των ύμνων που απευθύνουν στην Παναγία οι Έλληνες. Αυτά τα θρησκευτικά τραγούδια έχουν κάτι το συγκινητικό μέσα στην απλότητα τους, μας δίνουν για το τι ήταν οι αρχαίες ελληνικές μελωδίες, των οποίων ίσως διατηρούν το ύφος, όπως επίσης και η ελληνική λαϊκή γλώσσα κράτησε εν μέρει τον τονισμό και τη γλυκύτητα της γλώσσας του Δημοσθένη και του Πινδάρου. Αυτή η γοητεία οφείλεται περισσότερο στη μελωδία παρά στην αρμονία. Οι Έλληνες σπάνια τραγουδούν μόνοι, και να το κάνουν το θέμα της μελωδίας δεν το πνίγει ο πλούτος της συνοδείας.

Παρόμοια θέματα συνάντησα αρκετές φορές στην Ιταλία, ακόμη και στην πατρίδα μας: είναι που χαράζονται στη μνήμη μας ευκολότερα, επειδή η μελωδία τους είναι απλή και εκφράζουν συναίσθημα.

Να το ομολογήσω: όταν στη Ελλάδα, σε κάποιες εκδρομές μου στην εξοχή, στη δύση μιας ηλιόλουστης μέρας, άκουγα από μακριά τις φωνές νεαρών χωριατοπούλων, που γονατισμένες μπροστά σε κάποιο εκκλησάκι απόμακρο και στολισμένο με φεστόνι γιασεμιού και ανθοδέσμες με λουλούδια που μόλις έκοψαν, καθυστερούσαν το βήμα μου, από φόβο μην ταράξω τη θρησκευτική αυτή κατάνυξη και στεκόμουν παράμερα.

Αυτές οι συμφωνίες που μόνο η φύση εμπνέει, αυτοί οι ευλαβείς ήχοι που έμοιαζε να διασχίζουν το αέρινο κύμα  για να φτάσουν στο αιώνιο μου παρουσίαζαν τις ορχήστρες των αγγέλων. Τρυφερά και νοερά τις συνόδευα στις προσευχές μου.

Antoine-Laurent Castellan

Περιηγητές στην Ελλάδα

Δεκαετίες πριν την Ελληνική Επανάσταση του 1821, ο ελλαδικός χώρος έγινε χώρος περιηγήσεων. Το κίνημα του Διαφωτισμού μετέδωσε το αρχαίο ελληνικό πνεύμα στους Ευρωπαίους, οι οποίοι αποφάσισαν, είτε λόγω εργασίας είτε λόγω προσωπικής αναζήτησης, να επισκεφτούν την Ελλάδα στα πλαίσια περιηγητισμού. Αυτοί οι περιηγητές ταξίδευαν σε όλο τον ελλαδικό χώρο για πολύ καιρό. Επισκέπτονταν αρχαιολογικούς χώρους, συνέλεγαν πληροφορίες για τα ήθη και τα έθιμα των Ελλήνων, παρατηρούσαν τη γεωμορφία του ελλαδικού χώρου και την καθημερινή ζωή.

Περιηγητές

Richard Chandler (1738-1810)

Ο Richard Chandler ήταν Άγγλος λόγιος και αρχαιολόγος, που επισκέφτηκε την Ελλάδα στο διάστημα 1764-66. Η αγγλική αρχαιόφιλη εταιρεία των Dilettanti τον όρισε επικεφαλής της πρώτης επιστημονικής αποστολής που πραγματοποιήθηκε στον ελλαδικό χώρο. Ο Chandler συνοδευόταν στο ταξίδι του από τον αρχιτέκτονα Nicholas Revett και τον ζωγράφο William Pars. Στην αρχή οι τρεις συμπατριώτες επισκέφτηκαν τις αρχαιότητες των παραλίων της Μικράς Ασίας. Στη συνέχεια, περιηγήθηκαν στην Αττική, την Πελοπόννησο, τους Δελφούς στη Στερεά. Τα κείμενα του Chandler απέκτησαν εξαιρετική φιλολογική αξία, οι παρατηρήσεις του εμπλούτισαν με πλήθος στοιχείων τις γνώσεις μας για τη γεωγραφία του ελλαδικού χώρου και τη χωροθέτηση των αρχαιοτήτων. Επίσης ο Chandler ανέδειξε μέσα από το έργο του τους χαρακτήρες των σύγχρονων Ελλήνων, τα ήθη και τις νοοτροπίες τους. Το έργο του Chandler συνιστά σημαντική συμβολή στη διαμόρφωση της δυτικής συναντίληψης για τον Ελληνισμό του 18ου αιώνα.

Antoine-Laurent Castellan (1772-1838)

Ο Antoine-Laurent Castellan ήταν Γάλλος σχεδιαστής, ο οποίος το 1797 εργάστηκε σε μια γαλλική αποστολή που είχε αναλάβει την εκτέλεση έργων στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης. Ταξίδεψε στη συνέχεια στην Πελοπόννησο, σε νησιά του Ιονίου και του Αργοσαρωνικού. Εξέδωσε με τη μορφή επιστολών σε τόμο το 1808 και 1810 τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις από την παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη και την περιήγηση του στον ελλαδικό χώρο. Ζωγράφισε ο ίδιος 23 σχέδια που αναφέρονται στους τόπους που επισκέφθηκε. Ο θαυμασμός του για τις επιτυχίες των σύγχρονων Ελλήνων στο εμπόριο και τη ναυτιλία καταγράφεται στο έργο του, όπως και η διατύπωση πληροφοριών για το καθεστώς αυτοδιοίκησης του νησιωτικού χώρου και ειδικά της Ύδρας. Ο Castellan έκδηλα υποκλίνεται μπρος στην τόλμη και τη ναυτοσύνη των Ελλήνων ναυτικών. Ανέδειξε στοιχεία του πολιτισμικού περιβάλλοντος, πληροφορίες που αξιοποιήθηκαν αργότερα με συστηματικό τρόπο από ξένους και Έλληνες μελετητές. Μέσα από το έργο του Castellan απεικονίζονται επίσης σκηνές του βίου των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, καθότι ο Γάλλος σχεδιαστής γνώρισε από κοντά τον Ελληνισμό της Πόλης, συνεργάστηκε μαζί τους και φιλοξενήθηκε σε ελληνικά σπίτια.

William Martin Leake (1777-1860)

Περιηγητές στην Ελλάδα
William Martin Leake

Ο William Martin Leake, Άγγλος αξιωματικός του στρατού, ταξίδεψε στην Ελλάδα την πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα κατ΄ εντολή του υπουργείου Εξωτερικών Υποθέσεων του Ηνωμένου Βασιλείου. Στόχος του ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών προς χρήση από τις βρετανικές διπλωματικές και στρατιωτικές υπηρεσίες. Βρέθηκε στην Ελλάδα στα 1802, 1805 και 1809-1810. Σε όλο αυτό το διάστημα ταξίδευε σχεδόν αδιάκοπα. Στα πολύχρονα και κοπιαστικά ταξίδια του σε ολόκληρη την έκταση του ελλαδικού χώρου αξιοποίησε τις γνώσεις του, αλλά προπάντων ανέπτυξε ένα πρωτόγνωρο εξερευνητικό ταλέντο, που εντυπωσιάζει για την πληρότητα της επιστημονικής προσέγγισης σε πολλούς τομείς. Για παράδειγμα, οι γνώσεις μας για τη γεωγραφία της νεότερης Ελλάδας θα ήταν σημαντικά φτωχότερες χωρίς τη συμβολή του Leake. Το ίδιο και οι γνώσεις μας για τις εμπορικές και εν γένει οικονομικές δραστηριότητες, για τα τοπωνύμια της ελληνικής γης, για το οδικό δίκτυο, για τις αρχαιότητες. Η δραστηριότητα του ως πράκτορα των βρετανικών υπηρεσιών τον έφερε επί πολύ καιρό στην αυλή του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, έτσι μέσα από το πλούσιο έργο του ο Leake φώτισε φυσιολογικά την προσωπικότητα του τυράννου της Ηπείρου.

Nicholas Biddle

Ο Nicholas Biddle, Αμερικανός διπλωμάτης, τραπεζίτης, φιλόλογος και περιηγητής, σπούδασε στα πανεπιστήμια της Πενσιλβανίας και του Πρίνστον. Ταξίδεψε στην Ελλάδα το 1806 και επισκέφτηκε τη Στερεά Ελλάδα, την Πελοπόννησο και τα Επτάνησα. Έγραψε τις εντυπώσεις του από την προεπαναστατική Ελλάδα στο προσωπικό του ημερολόγιο. Υπήρξε ένθερμος φιλέλληνας και ο πρώτος Αμερικανός που κατέγραψε τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις από την Ελλάδα. Μετά την επιστροφή του στην Αμερική, συνεπαρμένος από την επαφή του με την κοιτίδα του ελληνικού πολιτισμού, έδωσε πλήθος διαλέξεων σχετικά με την Ελλάδα, με τις οποίες προσπάθησε να διατρανώσει την πίστη του για την ελληνική απελευθέρωση. Διετέλεσε πρόεδρος της Τράπεζας των ΗΠΑ στο διάστημα 1822-1836.

Charles Robert Cockerell (1788-1863)

Ο Charles Robert Cockerell, Άγγλος αρχιτέκτονας, ήρθε νεαρότατος στην Ελλάδα στα 1810, μέλος μιας εταιρείας αρχαιοθήρων, μεταξύ των οποίων ήταν ο Εσθονός Stackelberg, ο Δανός Brostend και ο Γερμανός Haller. Απώτερος στόχος της εταιρείας ήταν η ανακάλυψη αρχαιοτήτων στον ελλαδικό χώρο, η ανασκαφή, η σύληση και η πώληση σε πλούσιους συλλέκτες του εξωτερικού. Φυγάδευσαν πλήθος ευρημάτων της κλασικής περιόδου από τους χώρους της Αίγινας (ναός Αφαίας), της Ολυμπίας και των αρχαίων Βασσών (Επικούριος Απόλλων), τα οποία σήμερα ανήκουν σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές. Ο Cockerell παρέμεινε περίπου τέσσερα χρόνια στην Ελλάδα, από τα επτά συνολικά που ανάλωσε σε περιηγήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Σε όλη τη διάρκεια των ταξιδιών του και για την εξυπηρέτηση των ανασκαφικών τους επιδιώξεων ο Cockerell και η παρέα του ήρθαν σε επαφή με κατοίκους της ελληνικής ενδοχώρας, γεγονότα που κατέγραψε ο Άγγλος αρχιτέκτονας στο προσωπικό του ημερολόγιο, το οποίο, όπως είναι ευνόητο, διακρίνεται από άκρατο υποκειμενισμό. Έτσι, τα αισθήματα του προς τους Έλληνες και τους Τούρκους εναλλασσόμενα, προκύπτουν σχεδόν αποκλειστικά από την πιθανότητα επίτευξης των ιδιοτελών στόχων του ίδιου του Cockerell και της συντροφιάς του. Ο Cockerell έγινε σπουδαίος καθηγητής της Αρχιτεκτονικής στη Βασιλική Ακαδημία της Βρετανίας.

Οι παραπάνω είναι λίγοι από τους περιηγητές που πέρασαν από την Ελλάδα. Σε κάποιους περιηγητές οφείλουμε πληροφορίες και γνώσεις, που παίρνουμε από τα έργα τους, ευγνωμοσύνη για το ενδιαφέρον τους που μετέδωσαν στην Ευρώπη και έσπειραν τον φιλελληνισμό. Κάποιοι άλλοι περιηγητές, όμως, με την παράνομη, τις περισσότερες φορές, δραστηριότητα τους στον ελληνικό χώρο έσπειραν τον όλεθρο σε σημαντικά μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.